ความจำแย่ลงไม่ได้แปลว่าอัลไซเมอร์เสมอไป! แยกหลงลืมตามวัยกับสัญญาณเตือน พร้อมสาเหตุที่แก้ได้ ตั้งแต่นอนไม่หลับ เครียด ถึงไทรอยด์และขาดวิตามิน

ผู้เขียน

โรงพยาบาลธนบุรี

ผู้หญิงวัยห้าสิบนั่งจดบันทึกในเก้าอี้ข้างหน้าต่างตอนเย็น มีกุญแจวางบนโต๊ะข้างตัว สื่อถึงความจำที่สะดุดในชีวิตประจำวัน

ให้ Ai ช่วยสรุปบทความนี้

MCI โซนตรงกลางที่หลายคนไม่รู้จัก

ภาวะการรู้คิดบกพร่องเล็กน้อย (Mild Cognitive Impairment: MCI) คือช่วงที่ความจำหรือการคิดเปลี่ยนไปจนคนรอบข้างสังเกตได้ แต่แนวทาง NIA-AA ปี 2011 อธิบายว่าคนกลุ่มนี้ยังพึ่งตนเองในชีวิตประจำวันได้ แม้งานซับซ้อนจะช้าลงหรือพลาดบ่อยขึ้น ที่หลายคนไม่รู้คือ Alzheimer’s Association ระบุว่าบางรายกลับมาปกติหรือคงที่ และบางครั้งยาที่กินอยู่ทำให้ถูกวินิจฉัยว่าเป็น MCI ทั้งที่ไม่ใช่

แล้วอัลไซเมอร์อยู่ตรงไหนของเรื่องนี้

อัลไซเมอร์เป็นสาเหตุหนึ่งของภาวะสมองเสื่อม ซึ่งแนวทาง NIA-AA ปี 2011 นิยามว่าเป็นความสามารถที่ลดลงจากเดิมจนรบกวนการทำงานหรือกิจวัตร ไม่ใช่แค่ลืมบ่อย ถ้าคุณกังวลเรื่องอัลไซเมอร์ อาการที่เห็นในคนใกล้ตัว ควรให้ประสาทอายุรแพทย์ประเมิน แต่สำหรับคนส่วนใหญ่ที่ความจำเริ่มสะดุด คำถามแรกที่ควรถามคือมีสาเหตุที่แก้ได้ซ่อนอยู่หรือไม่

ความจำแย่ที่แก้ได้ ตัวการเงียบๆ ที่มักถูกมองข้าม

ปัญหาคือหลายคนข้ามขั้นจากลืมบ่อยไปถึงสมองเสื่อมทันที ทั้งที่ NHS ระบุว่าหลงลืมบางครั้งเกิดจากเรื่องที่พบบ่อยและรักษาได้ อย่างความเครียด ความวิตกกังวล ซึมเศร้า และนอนไม่หลับ ส่วน Alzheimer’s Association ไล่สาเหตุของอาการคล้ายสมองเสื่อมที่มักกลับดีขึ้นเมื่อรักษาไว้ดังนี้

  • ภาวะซึมเศร้า
  • ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ (Sleep Apnea) ที่ยังไม่ได้รักษา
  • ผลข้างเคียงของยาที่กินอยู่
  • ปัญหาไทรอยด์
  • การขาดวิตามินบางชนิด
  • การดื่มแอลกอฮอล์มากเกินไป
  • ภาวะสับสนเฉียบพลัน (Delirium)
โต๊ะข้างเตียงที่มีตลับยาแบ่งมื้อ แก้วน้ำ นาฬิกาปลุก และแว่นอ่านหนังสือ สื่อถึงยาและการนอนที่ส่งผลต่อความจำ

ไทรอยด์กับวิตามินเป็นเรื่องที่การตรวจทางห้องปฏิบัติการช่วยหาได้ตามที่แพทย์สั่ง คนที่มีประวัติไทรอยด์หรือเคยตรวจไทรอยด์มาก่อนควรบอกแพทย์ตั้งแต่แรก ส่วนวิตามิน แหล่งที่บทความนี้อ้างระบุกว้างๆ ว่า “ขาดวิตามินบางชนิด” ไม่ได้เจาะจงตัวใด และแนวทางของ WHO ปี 2019 ไม่แนะนำวิตามินบี วิตามินอี หรืออาหารเสริมรวมหลายชนิด เพื่อลดความเสี่ยงการรู้คิดเสื่อมหรือสมองเสื่อม การซื้อวิตามินมากินเองโดยไม่รู้ว่าขาดจริงหรือไม่จึงไม่ใช่ทางลัด

เรื่องยาเป็นจุดที่ห้ามแก้เอง ถ้าสงสัยว่าความจำแย่ลงหลังเริ่มยาตัวใหม่ ให้นำยาทั้งหมดไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกร ห้ามหยุดหรือลดยาเอง อีกภาวะที่มักถูกสับสนกับอัลไซเมอร์คือภาวะโพรงสมองคั่งน้ำชนิดความดันปกติ (NPH) ซึ่งมักมาพร้อมการเดินที่เปลี่ยนไปและปัญหาปัสสาวะ ไม่ใช่ความจำอย่างเดียว

แพทย์หาสาเหตุของความจำแย่อย่างไร

การประเมินไม่ได้เริ่มที่เครื่องสแกน แนวทาง NIA-AA ปี 2011 วางหลักไว้สองส่วน คือซักประวัติจากผู้ป่วยร่วมกับคนใกล้ชิดที่รู้เรื่อง และแบบทดสอบการรู้คิดที่วัดผลได้ NHS ก็แนะนำให้พาคนที่ช่วยเล่าอาการไปด้วย หลังจากนั้นแพทย์อาจส่งตรวจเลือดหรือตรวจภาพสมองเพิ่มตามข้อบ่งชี้ เพื่อหาสาเหตุที่แก้ได้ก่อน

ที่โรงพยาบาลธนบุรี เรื่องนี้อยู่ในศูนย์ระบบประสาทและสมอง ซึ่งระบุบริการ “การประเมินภาวะสมองเสื่อมและความผิดปกติด้านความจำ” ไว้ในกลุ่มประสาทอายุรศาสตร์ ดูแลโดยแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางควบคู่กับเทคโนโลยีอย่าง MRI ขนาด 3.0 Tesla ถ้าสาเหตุอยู่นอกระบบประสาท เช่น ไทรอยด์ แพทย์จะพิจารณาส่งต่อสาขาที่เกี่ยวข้องตามข้อบ่งชี้ ดูรายชื่อแพทย์และวันออกตรวจได้ที่ค้นหาแพทย์

ผู้สูงวัยกับลูกสาวนั่งคุยกับแพทย์ในห้องตรวจที่สว่างและสงบ เห็นจากด้านหลัง เพื่อประเมินเรื่องความจำ

สำหรับคนที่ยังไม่มีอาการแต่อยากรู้ความเสี่ยง โรงพยาบาลมีแพ็กเกจตรวจหาความเสี่ยงภาวะสมองเสื่อม 3 ระดับ (Dementia 1-3) ซึ่งเป็นการตรวจประเมินความเสี่ยง ไม่ใช่การป้องกันโรค อย่างไรก็ตาม USPSTF ของสหรัฐฯ ประเมินไว้ปี 2020 ว่าหลักฐานยังไม่พอจะสรุปประโยชน์ของการคัดกรองในผู้ที่อายุ 65 ปีขึ้นไปและไม่มีอาการ ถ้ามีอาการแล้ว การนัดพบแพทย์เพื่อประเมินจึงเป็นขั้นแรกที่ตรงกว่า

ความจำแย่แบบไหนควรนัดแพทย์ และแบบไหนต้องไปห้องฉุกเฉินทันที

NHS แนะนำให้พบแพทย์เมื่อปัญหาความจำเริ่มกระทบชีวิตประจำวัน และบอกว่าการรักษาที่จำเป็นอาจได้ผลดีกว่าถ้าเริ่มเร็ว สัญญาณที่ควรนัดพบแพทย์ ได้แก่

  • ลืมเรื่องที่เพิ่งรู้หรือเพิ่งคุย และถามคำถามเดิมซ้ำ
  • คนในบ้านหรือเพื่อนร่วมงานเริ่มทักว่าลืมบ่อยขึ้น
  • ทำเรื่องที่เคยทำเองได้ยากขึ้น เช่น จ่ายบิล ทำอาหารตามสูตรเดิม หรือขับรถไปที่คุ้นเคย
  • ความจำแย่มาพร้อมอารมณ์ซึมหรือนอนไม่หลับต่อเนื่อง
  • ความจำเปลี่ยนพร้อมการเดินหรือการควบคุมปัสสาวะที่ผิดไปจากเดิม

ส่วนกรณีที่ห้ามรอนัด คือความสับสนหรือหลงลืมที่เกิดขึ้นทันทีภายในไม่กี่ชั่วโมงหรือไม่กี่วัน โดยเฉพาะเมื่อมาพร้อมพูดไม่ชัด แขนขาอ่อนแรง หรือหลังศีรษะกระแทก ให้ไปห้องฉุกเฉินหรือโทร 1669 ทันที อาการเฉียบพลันแบบนี้ไม่ใช่หลงลืมตามวัย

ก่อนไปพบแพทย์ ลองจดเหตุการณ์ลืมไว้สักสองสัปดาห์ ตัวอย่างสมมติ ถ้าจดได้ 10 ครั้ง นึกออกเองภายหลัง 8 ครั้ง และนึกไม่ออกแม้มีคนเตือน 2 ครั้ง ตัวเลขสมมตินี้ไม่ได้ใช้ตัดสินว่าปกติหรือไม่ แต่ช่วยให้แพทย์เห็นรูปแบบการลืมชัดกว่าคำว่า “ช่วงนี้ขี้ลืม”

เช็กลิสต์สาเหตุที่แก้ได้ ก่อนนัดพบแพทย์

  1. รายการยาทั้งหมดที่กินอยู่ รวมยาที่ซื้อเองและอาหารเสริม
  2. การนอนช่วงนี้ นอนไม่หลับไหม มีคนทักว่าหยุดหายใจตอนหลับหรือเปล่า
  3. ความเครียด อารมณ์ซึม หรือเรื่องหนักใจในช่วงที่ความจำเริ่มแย่
  4. ประวัติไทรอยด์และโรคประจำตัว
  5. ปริมาณแอลกอฮอล์ที่ดื่มในแต่ละสัปดาห์
  6. คนใกล้ชิดที่ไปด้วยและเล่าสิ่งที่เห็นได้

ข้อที่คนลืมบ่อยที่สุดคือข้อแรก โดยเฉพาะยาที่ซื้อกินเองและอาหารเสริม เพราะหลายคนไม่นับว่าเป็นยา Alzheimer’s Association แนะนำให้นำรายการหรือกล่องยาทั้งหมดไปด้วย ซึ่งช่วยให้แพทย์ตัดหรือยืนยันผลข้างเคียงของยาได้เร็วขึ้น

อินโฟกราฟิกเช็กลิสต์ 6 ข้อสำหรับเตรียมตัวก่อนนัดพบแพทย์เรื่องความจำ เริ่มจากรายการยาทั้งหมดที่กินอยู่

สรุป

ย้อนกลับไปที่กุญแจที่หาไม่เจอเมื่อคืน ถ้าสุดท้ายนึกออกว่าวางไว้ไหน นั่นยังเป็นภาพที่พบได้ตามวัย แต่ถ้าความจำแย่ลงจนกระทบงานหรือชีวิตประจำวัน อย่ารอให้ชัดว่าเป็นอัลไซเมอร์หรือไม่ เพราะสาเหตุที่แก้ได้อย่างการนอน ความเครียด ยา หรือไทรอยด์ควรถูกตรวจก่อน เริ่มจากจดเหตุการณ์ลืมกับรายการยา แล้วติดต่อโรงพยาบาลธนบุรีเพื่อสอบถามและนัดปรึกษาแพทย์

FAQ

ขี้ลืมบ่อยเป็นอัลไซเมอร์ไหม

ไม่จำเป็น ขี้ลืมแล้วนึกออกเองภายหลัง Alzheimer’s Association จัดเป็นการเปลี่ยนแปลงตามวัย และ NHS ระบุว่าหลงลืมบางครั้งเกิดจากความเครียด ซึมเศร้า หรือนอนไม่หลับ ซึ่งรักษาได้ ที่ควรพบแพทย์คือลืมเรื่องที่เพิ่งรู้ ถามซ้ำ หรือกระทบชีวิตประจำวัน และไม่ควรวินิจฉัยสาเหตุเอง

เริ่มที่แพทย์ระบบประสาทได้ ที่โรงพยาบาลธนบุรีคือศูนย์ระบบประสาทและสมอง ซึ่งมีบริการการประเมินภาวะสมองเสื่อมและความผิดปกติด้านความจำในกลุ่มประสาทอายุรศาสตร์ ถ้าแพทย์พบว่าสาเหตุเกี่ยวกับไทรอยด์หรือโรคประจำตัวอื่น จะส่งต่อแพทย์สาขาที่เกี่ยวข้องตามข้อบ่งชี้

ยังไม่ควรหวังผล แนวทางของ WHO ปี 2019 ไม่แนะนำวิตามินบี วิตามินอี กรดไขมันไม่อิ่มตัวเชิงซ้อน หรืออาหารเสริมรวมหลายชนิด เพื่อลดความเสี่ยงการรู้คิดเสื่อมหรือสมองเสื่อม ถ้าสงสัยว่าขาดวิตามิน ควรให้แพทย์ตรวจก่อน เพราะการขาดวิตามินบางชนิดเป็นสาเหตุที่แก้ได้เมื่อรู้ต้นเหตุ

มีโอกาสดีขึ้น NHS จัดความเครียด ความวิตกกังวล ซึมเศร้า และนอนไม่หลับเป็นสาเหตุที่พบบ่อยและรักษาได้ ส่วน Alzheimer’s Association ระบุว่าอาการคล้ายสมองเสื่อมจากภาวะซึมเศร้า หรือภาวะหยุดหายใจขณะหลับที่ไม่ได้รักษา มักกลับดีขึ้นเมื่อรักษา แต่แต่ละคนตอบสนองไม่เท่ากัน ถ้าดูแลการนอนและความเครียดแล้วยังไม่ดีขึ้น ควรพบแพทย์

ณ วันที่ตรวจหน้าเว็บ 9 พ.ย. 2569 Dementia 1 ราคา 5,500 บาท Dementia 2 ราคา 13,000 บาท Dementia 3 ราคา 16,000 บาท ส่วนตรวจหายีนเสี่ยงอัลไซเมอร์ (Apo E4) เป็นรายการเพิ่ม 1,400 บาท ต้องตรวจโปรแกรมหลักก่อน ราคาไม่รวมค่าแพทย์ เฉพาะผู้ป่วยนอกสัญชาติไทยหรือชาวต่างชาติที่พำนักในไทย ใช้ร่วมบัตรส่วนลดอื่นไม่ได้ ถึง 31 ม.ค. 2570

แพ็กเกจที่เกี่ยวข้อง

บทความอื่นๆ