- โรคกระดูกพรุนทำให้กระดูกเปราะและหักง่าย มักไม่มีอาการก่อนกระดูกหัก
- DXA เป็นการตรวจความหนาแน่นกระดูกมาตรฐาน แต่การแปลผลต้องดูอายุ เพศ และประวัติกระดูกหักร่วมด้วย
- ผู้หญิงอายุ 65 ปีขึ้นไป ผู้ชายอายุ 70 ปีขึ้นไป และผู้ที่อายุน้อยกว่าแต่มีความเสี่ยง ควรปรึกษาแพทย์เรื่องการตรวจ
- กระดูกหักจากการล้มระดับพื้นราบ ความสูงลดลง หรือหลังค่อมมากขึ้น ไม่ควรมองข้าม
- อาหารที่ให้แคลเซียมเพียงพอ วิตามินดี การออกกำลังกาย การป้องกันหกล้ม และยาเมื่อมีข้อบ่งชี้ช่วยลดความเสี่ยงกระดูกหัก
โรคกระดูกพรุน รู้ให้ทันก่อนกระดูกหัก
บางคนรู้ว่าตัวเองมีกระดูกพรุนในวันที่ลื่นล้มเพียงครั้งเดียวแล้วกระดูกข้อมือหรือสะโพกหัก บางคนเพิ่งสังเกตว่าตัวเตี้ยลง หลังเริ่มค่อม หรือปวดหลังจากกระดูกสันหลังยุบ โรคนี้มักไม่ส่งสัญญาณชัดเจนก่อนเกิดกระดูกหัก การรอให้ปวดกระดูกจึงไม่ใช่วิธีสังเกตที่ดี หากรู้ว่าตนมีปัจจัยเสี่ยงและตรวจประเมินในเวลาที่เหมาะสม เรายังมีโอกาสลดความเสี่ยงกระดูกหักในอนาคตได้
บทความนี้ชวนทำความเข้าใจว่าโรคกระดูกพรุนเกิดขึ้นอย่างไร ใครควรตรวจความหนาแน่นกระดูก ผล DXA บอกอะไร และหลังทราบผลควรดูแลตัวเองอย่างไร โดยอ้างอิงเอกสารข้อมูลของโรงพยาบาลธนบุรีร่วมกับแนวทางวิชาการที่ใหม่กว่า เพราะเกณฑ์ในเอกสารแผ่นพับเก่าอาจไม่เหมาะใช้ตัดสินใจกับทุกคนในปัจจุบัน
โรคกระดูกพรุนคืออะไร กระดูกบางต่างจากกระดูกหักอย่างไร
กระดูกไม่ใช่โครงแข็งที่หยุดเปลี่ยนแปลง ร่างกายมีการสลายและสร้างเนื้อกระดูกอยู่ตลอด เมื่ออายุมากขึ้นหรือมีปัจจัยที่เร่งการสูญเสียกระดูก ความหนาแน่นและโครงสร้างภายในกระดูกอาจเสื่อมลงจนรับแรงได้น้อยลง ภาวะที่ความแข็งแรงกระดูกลดลงและเสี่ยงต่อกระดูกหักมากขึ้นเรียกว่าโรคกระดูกพรุน หรือ osteoporosis ส่วน “กระดูกบาง” หรือมวลกระดูกต่ำเป็นผลตรวจที่ยังไม่ถึงเกณฑ์กระดูกพรุนในบางราย แต่ก็ไม่ใช่คำรับรองว่ากระดูกจะไม่มีวันหัก
กระดูกที่เปราะอาจหักหลังอุบัติเหตุแรงต่ำ เช่น ล้มจากท่ายืนในระดับพื้นราบ ตำแหน่งที่พบได้บ่อยคือกระดูกสันหลัง สะโพก และข้อมือ กระดูกสะโพกหักอาจทำให้ต้องผ่าตัดและพักฟื้นนาน ขณะที่กระดูกสันหลังยุบอาจเกิดโดยเจ้าตัวจำไม่ได้ว่าล้มเมื่อไร ผลต่อการเดิน การใช้ชีวิต และความมั่นใจจึงมากกว่าเรื่องตัวเลขมวลกระดูกเพียงอย่างเดียว
เหตุใดจึงถูกเรียกว่าโรคเงียบ
กระดูกพรุนส่วนมากไม่ทำให้ปวดในช่วงแรก จึงไม่มีอาการที่ดูแล้วบอกได้แน่ว่าเป็นโรคนี้ หากมีอาการปวดหลังเฉียบพลันหลังยกของหรือหลังหกล้ม โดยเฉพาะในผู้สูงอายุ ต้องคิดถึงกระดูกสันหลังยุบหรือสาเหตุอื่นด้วย ความสูงลดลงชัดเจน หลังค่อมมากขึ้น หรือมีกระดูกหักหลังแรงกระแทกไม่มาก เป็นเหตุให้ควรพบแพทย์ แม้ความปวดจะดีขึ้นแล้วก็ตาม
การวินิจฉัยจากอาการอย่างเดียวจึงมักช้า ผู้ที่มีความเสี่ยงควรพูดคุยเรื่องการประเมินกระดูกก่อนเกิดการหักครั้งแรก หากเคยหักแล้ว การประเมินซ้ำมีความสำคัญ เพราะการหักครั้งหนึ่งบ่งบอกความเสี่ยงต่อการหักครั้งต่อไป
ใครมีโอกาสกระดูกพรุน
ปัจจัยที่เปลี่ยนไม่ได้ทั้งหมด แต่ควรบอกแพทย์
อายุที่มากขึ้น การหมดประจำเดือน โดยเฉพาะหมดประจำเดือนก่อนวัยหรือเคยผ่าตัดรังไข่ทั้งสองข้าง ประวัติกระดูกสะโพกหักในพ่อหรือแม่ และการเคยกระดูกหักจากแรงกระแทกต่ำ ล้วนช่วยบอกระดับความเสี่ยง ผู้ชายก็เป็นโรคกระดูกพรุนได้ ไม่ควรเข้าใจว่าเป็นโรคเฉพาะผู้หญิง โรคบางอย่าง เช่น ข้ออักเสบรูมาตอยด์ โรคไตเรื้อรัง ภาวะไทรอยด์ทำงานเกิน หรือความผิดปกติของฮอร์โมน อาจทำให้ต้องประเมินสาเหตุรองร่วมด้วย
ปัจจัยที่ปรับได้หรือควรทบทวน
น้ำหนักตัวต่ำ การเคลื่อนไหวน้อย การสูบบุหรี่ การดื่มแอลกอฮอล์มาก และการได้รับแคลเซียมหรือวิตามินดีไม่เพียงพอเกี่ยวข้องกับสุขภาพกระดูก ยาบางชนิด โดยเฉพาะยาสเตียรอยด์ชนิดรับประทานต่อเนื่อง อาจเพิ่มความเสี่ยง การทบทวนรายการยาที่ใช้จริงกับแพทย์สำคัญกว่าการเหมารวมว่ายาลดกรด ยาขับปัสสาวะ หรือกาแฟทุกชนิดทำให้กระดูกพรุน เพราะความเสี่ยงขึ้นอยู่กับชนิดยา ขนาด ระยะเวลา และบริบทของแต่ละคน อย่าหยุดยาประจำด้วยตัวเอง
หากกังวลเรื่องปัจจัยเสี่ยง สามารถเริ่มจากการประเมินที่ ศูนย์กระดูกและข้อ โรงพยาบาลธนบุรี
ใครควรตรวจวัดความหนาแน่นของกระดูก
แนวทางทั่วไปมักแนะนำการตรวจความหนาแน่นกระดูกในผู้หญิงอายุ 65 ปีขึ้นไป และผู้ชายอายุ 70 ปีขึ้นไป ส่วนผู้ที่อายุน้อยกว่านี้ไม่ได้แปลว่าไม่จำเป็นต้องตรวจ หากมีประวัติกระดูกหักจากแรงกระแทกต่ำ ใช้สเตียรอยด์ต่อเนื่อง มีโรคที่ส่งผลต่อกระดูก หมดประจำเดือนเร็ว หรือมีปัจจัยเสี่ยงหลายอย่าง แพทย์อาจพิจารณาตรวจเร็วกว่านั้นตามแนวทางที่เหมาะกับบุคคล
ในผู้ที่มีอายุตั้งแต่ 50 ปีและเคยกระดูกหักจากแรงกระแทกต่ำ การประเมินควรครอบคลุมทั้งมวลกระดูก สาเหตุอื่นที่อาจทำให้กระดูกอ่อนแอ และความเสี่ยงหกล้ม ผู้ที่สูงลดลงหรือหลังค่อมอาจต้องตรวจภาพกระดูกสันหลังเพิ่มเติม การตรวจไม่ใช่เพียง “เช็กคะแนน” แต่เป็นส่วนหนึ่งของการตัดสินใจว่าจะป้องกันกระดูกหักครั้งต่อไปอย่างไร
DXA ตรวจอะไร และต้องเตรียมตัวอย่างไร
DXA หรือ dual energy X ray absorptiometry เป็นวิธีมาตรฐานในการวัดความหนาแน่นแร่ธาตุของกระดูก มักวัดที่กระดูกสันหลังส่วนเอวและสะโพก การตรวจใช้รังสีปริมาณต่ำ ใช้เวลาไม่นาน และไม่เจ็บ ผู้ตรวจนอนบนเตียงให้เครื่องสแกนผ่านตามตำแหน่งที่กำหนด เจ้าหน้าที่อาจให้เปลี่ยนชุดหรือถอดสิ่งของโลหะที่รบกวนภาพ ตามคำแนะนำของสถานพยาบาล
แจ้งเจ้าหน้าที่หากกำลังตั้งครรภ์หรืออาจตั้งครรภ์ เคยตรวจที่ใช้สารทึบรังสีหรือสารแบเรียมไม่นานก่อนวันนัด หรือมีอุปกรณ์โลหะ/ประวัติผ่าตัดบริเวณที่จะวัด ไม่ควรหยุดยา อาหารเสริม หรือปรับกิจวัตรก่อนตรวจโดยอาศัยคำบอกเล่าทั่วไป เพราะคำแนะนำอาจต่างกันตามเครื่องและบริการ ให้ยึดคำแนะนำของหน่วยตรวจที่นัดไว้ รายละเอียดบริการตรวจของโรงพยาบาลดูได้ที่ ข้อมูลตรวจสุขภาพกระดูก โรงพยาบาลธนบุรี
อ่านค่า T score อย่างไร ไม่ให้เข้าใจผิด
ผล DXA ในผู้หญิงวัยหมดประจำเดือนและผู้ชายอายุ 50 ปีขึ้นไปมักรายงาน T score ซึ่งเทียบความหนาแน่นกระดูกกับกลุ่มผู้ใหญ่สุขภาพดีช่วงที่มวลกระดูกสูงสุด ตามนิยามขององค์การอนามัยโลก ค่าตั้งแต่ −1.0 ขึ้นไปอยู่ในช่วงปกติ ค่าระหว่าง −1.0 ถึงมากกว่า −2.5 เรียกว่ามวลกระดูกต่ำ และค่า −2.5 หรือต่ำกว่าเข้าเกณฑ์กระดูกพรุน การแปลผลต้องดูตำแหน่งที่วัด คุณภาพภาพตรวจ และประวัติทางคลินิกร่วมด้วย
ผู้ที่ยังไม่หมดประจำเดือน เด็ก และผู้ชายอายุต่ำกว่า 50 ปี มักใช้ Z score และการประเมินสาเหตุร่วม ไม่ควรใช้เกณฑ์ T score เพียงอย่างเดียววินิจฉัยทุกคน อีกด้านหนึ่ง คนที่ T score ยังไม่ถึง −2.5 ก็อาจมีความเสี่ยงกระดูกหักสูงได้หากเคยกระดูกหักหรือมีปัจจัยเสี่ยงอื่น แพทย์อาจใช้เครื่องมือประเมินความเสี่ยงกระดูกหัก เช่น FRAX ประกอบกับประวัติและผลตรวจ โดยไม่ให้ตัวเลขเดียวตัดสินทุกเรื่อง
ถ้าผลตรวจบอกว่ากระดูกบางหรือกระดูกพรุน ต้องทำอย่างไร
เริ่มด้วยการทบทวนว่ามีกระดูกหักเก่าหรือไม่ ใช้ยาอะไร มีโรคที่เกี่ยวข้องกับกระดูกหรือเปล่า และมีโอกาสหกล้มแค่ไหน บางคนอาจต้องตรวจเลือดเพื่อดูสาเหตุรองหรือวางแผนยา การรักษามักประกอบด้วยอาหารและสารอาหารที่เพียงพอ การออกกำลังกายที่เหมาะสม การเลิกสูบบุหรี่ การลดแอลกอฮอล์ และการจัดบ้านเพื่อลดการล้ม ผู้ที่เสี่ยงสูงหรือมีกระดูกหักแล้วอาจจำเป็นต้องใช้ยาร่วมด้วย
อาหารและการเคลื่อนไหว
แคลเซียมควรได้จากอาหารเป็นหลักเมื่อทำได้ เช่น นม โยเกิร์ต ปลาเล็กปลาน้อยที่กินก้างได้ เต้าหู้บางชนิด และผักที่มีแคลเซียม ปริมาณที่เหมาะสมต่างกันตามอายุและสุขภาพ ส่วนวิตามินดีช่วยดูดซึมแคลเซียม ผู้ที่มีโรคไต นิ่ว หรือข้อจำกัดด้านอาหารควรถามแพทย์ก่อนซื้ออาหารเสริม การกินแคลเซียมจำนวนมากไม่ได้แทนการรักษาด้วยยาในผู้ที่มีความเสี่ยงกระดูกหักสูง
การเดินหรือกิจกรรมลงน้ำหนัก ฝึกแรงต้านกล้ามเนื้อ และฝึกทรงตัวช่วยดูแลกระดูกและลดโอกาสล้ม ควรเลือกความหนักให้เข้ากับความสามารถ หากมีกระดูกสันหลังหักหรือพรุนรุนแรง ควรปรึกษาแพทย์หรือนักกายภาพบำบัดก่อนเริ่มท่าที่ก้มงอหรือบิดลำตัวแรง ๆ การเริ่มจากท่าง่ายและทำสม่ำเสมอมักปลอดภัยกว่าเร่งออกกำลังหนักในวันเดียว
ยาและการติดตามผล
แพทย์อาจเลือกยาที่ลดการสลายกระดูกหรือยาที่กระตุ้นการสร้างกระดูกตามระดับความเสี่ยง ตำแหน่งกระดูกหัก โรคร่วม การทำงานของไต และความสะดวกในการใช้ยา ยาแต่ละชนิดมีวิธีกินหรือฉีดและข้อควรระวังต่างกัน การหยุดยาบางชนิดเองอาจทำให้ความเสี่ยงกระดูกหักกลับสูงขึ้น จึงควรติดตามตามนัด แม้ผลตรวจครั้งถัดไปดีขึ้นก็ไม่ได้หมายความว่าประวัติโรคกระดูกพรุนหายไปทั้งหมด
นอกจากยา ควรดูบ้านให้เดินได้สะดวก แก้พื้นลื่น เพิ่มแสงสว่าง ตรวจสายตาและประเมินยาที่ทำให้เวียนศีรษะ หากเคยล้มบ่อยหรือเดินไม่มั่นคง การฝึกกล้ามเนื้อและการทรงตัวเป็นส่วนสำคัญของแผนป้องกันกระดูกหัก ติดต่อข้อมูลการดูแลต่อเนื่องได้ที่ ศูนย์กระดูกและข้อ โรงพยาบาลธนบุรี
โรคกระดูกพรุนไม่จำเป็นต้องรอให้ปวดก่อนจึงเริ่มดูแล กระดูกหักจากการล้มไม่แรง ความสูงที่ลดลง และปัจจัยเสี่ยงที่สะสมอยู่ เป็นเหตุให้หยุดถามว่า “ฉันควรตรวจหรือยัง” แล้วนำประวัติไปคุยกับแพทย์ การรู้ผลตรวจมีประโยชน์เมื่อใช้ร่วมกับการประเมินความเสี่ยงและลงมือป้องกันกระดูกหักจริง ๆ
