ตรวจเลือด hiv ตอนไหนผลถึงเชื่อได้ เทียบชนิดการตรวจตามจำนวนวันหลังมีความเสี่ยง พร้อมเรื่อง PEP ภายใน 72 ชั่วโมง และสิ่งที่ควรทำหลังรู้ผล

ผู้เขียน

โรงพยาบาลธนบุรี

โต๊ะในห้องพักที่เงียบสงบ มีเก้าอี้สองตัวและปฏิทินตั้งโต๊ะวงวันไว้ ใช้นับวันก่อนตรวจเลือด hiv

ให้ Ai ช่วยสรุปบทความนี้

เจาะเลือดที่สถานพยาบาลกับชุดตรวจด้วยตนเอง ต่างกันตรงไหน

ชุดตรวจด้วยตนเองช่วยเรื่องความสะดวกและความเป็นส่วนตัว แต่ข้อแลกคือช่วงหน้าต่างที่ยาวกว่า CDC ระบุว่าชุดตรวจเร็วและชุดตรวจด้วยตนเองส่วนใหญ่เป็นการตรวจแอนติบอดี รู้ผลใน 30 นาทีหรือน้อยกว่า ขณะที่ NAT หรือ Ag/Ab แบบห้องแล็บอาจรอผลหลายวัน ส่วนคู่มือของกรมควบคุมโรคเขียนว่าถ้าตรวจคัดกรองในช่วง 90 วันหลังมีความเสี่ยงแล้วผลลบ ผลนั้นอาจยังยืนยันไม่ได้ว่าไม่มีการติดเชื้อ และควรตรวจซ้ำหลัง 90 วัน

เรื่องการอ่านผลเอง งานรีวิวใน Lancet HIV ปี 2018 ที่รวม 25 งานวิจัย พบว่าผู้ตรวจด้วยตนเองอ่านผลตรงกับบุคลากรเกือบสมบูรณ์ ค่าความสอดคล้อง (κ) 0.98 เมื่อมีคนช่วยแนะนำ และ 0.97 เมื่อตรวจเอง ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยคือเก็บตัวอย่างผิดวิธี พูดกันตรงๆ ตัวเลขนี้คือความตรงของการอ่านผล ไม่ใช่ความสามารถตรวจเจอเชื้อในช่วงเร็ว

ถ้าชุดตรวจขึ้นผลมีปฏิกิริยา (Reactive) กรมควบคุมโรคแนะนำให้ไปตรวจยืนยันที่สถานพยาบาลที่ยืนยันการวินิจฉัยได้ ถ้าอ่านผลไม่ได้ (Invalid) ให้ทดสอบใหม่ด้วยชุดตรวจชุดใหม่ อีกช่วงที่ CDC (ก.ย. 2569) แนะนำให้ตรวจ HIV ทุกครั้งคือระหว่างตั้งครรภ์ เพราะช่วยวางแผนป้องกันไม่ให้ทารกเกิดมาพร้อมเชื้อ และเมื่อลูกเกิดแล้ว การดูแลสุขภาพลูกก็มีเรื่องที่พ่อแม่ควรรู้ต่อ เช่น วิธีสังเกตลูกหอบ เวลาลูกไม่สบาย

PEP ภายใน 72 ชั่วโมง ช่วงนี้ไม่ใช่เวลารอ แต่เป็นเวลารีบพบแพทย์

PEP (Post-Exposure Prophylaxis) ไม่ใช่การตรวจ แต่เป็นยาต้านไวรัสฉุกเฉินที่ใช้หลังมีความเสี่ยงแล้ว หน้าแนวทาง PEP ของ CDC (ปรับปรุงหน้า ต.ค. 2569) ระบุว่าควรเริ่มเร็วที่สุด ถ้าเป็นไปได้ภายใน 24 ชั่วโมง และไม่เกิน 72 ชั่วโมงหลังสัมผัสเชื้อ โดยใช้ยาต้านไวรัส 3 ตัว นาน 28 วัน PEP ช่วยลดโอกาสติดเชื้อแต่ไม่ได้รับประกันผล แพทย์จะประเมินความเหมาะสมรายคน

ฝั่งไทย กรมควบคุมโรคแนะนำให้ปรึกษาแพทย์และรับยาโดยเร็วภายใน 72 ชั่วโมงเช่นกัน และเอกสารเผยแพร่เมื่อ 16 ธ.ค. 2567 ระบุว่า PEP ฟรีสำหรับทุกคนที่โรงพยาบาลของรัฐทุกแห่ง ส่วน PrEP ฟรีที่หน่วยบริการซึ่งร่วมจัดบริการกับ สปสช.

ตัวอย่างสมมติ ถ้ามีความเสี่ยงคืนวันเสาร์เวลา 22.00 น. กรอบ 24 ชั่วโมงจบคืนวันอาทิตย์เวลาเดียวกัน และกรอบ 72 ชั่วโมงจบคืนวันอังคาร 22.00 น. ถ้าเช้าวันจันทร์ยังนั่งลังเล เวลาสำหรับ PEP จะเหลือราววันครึ่ง ส่วน PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis) ใช้ก่อนมีความเสี่ยง เอกสารกรมควบคุมโรคยกตัวอย่างผู้ที่อาจได้ประโยชน์ เช่น คู่ที่ฝ่ายหนึ่งมีเชื้อและยังไม่ได้รักษา ใครควรใช้ต้องตัดสินใจกับแพทย์ และทั้งสองแบบไม่ได้ป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น

รู้ผลแล้วทำอะไรต่อ ทั้งผลลบที่ต้องตรวจซ้ำและผลบวกที่ต้องตรวจยืนยัน

ผลลบ (Negative) ไม่ได้แปลว่าไม่มีเชื้อเสมอไป ถ้ายังอยู่ในช่วงหน้าต่าง CDC จึงให้ตรวจซ้ำหลังพ้นช่วงของวิธีที่ใช้ และถ้าระหว่างนั้นไม่มีความเสี่ยงใหม่ ผลลบครั้งหลังแปลว่าไม่มีเชื้อ ผลตรวจยังบอกสถานะของเราคนเดียว ไม่ได้บอกสถานะของคู่ CDC จึงชวนให้ตรวจพร้อมกัน

ผลบวกจากการตรวจคัดกรองยังไม่ใช่คำวินิจฉัยสุดท้าย CDC อธิบายว่าการตรวจแอนติบอดีที่ได้ผลบวกต้องมีการตรวจยืนยัน ถ้าตรวจที่สถานพยาบาล ห้องแล็บมักตรวจยืนยันจากตัวอย่างเลือดเดิม

และ WHO (fact sheet ก.ค. 2569) แนะนำให้ตรวจซ้ำก่อนเข้าสู่การรักษา ผลบวกยังไม่ได้แปลว่าเป็นเอดส์ (AIDS) ซึ่งเป็นระยะที่โรคดำเนินไปมากที่สุด

เมื่อยืนยันแล้ว ขั้นต่อไปคือพบแพทย์และเริ่มยาต้านไวรัสโดยเร็ว คู่มือกรมควบคุมโรคระบุว่าการเข้ารับการรักษาโดยเร็วช่วยควบคุมเชื้อให้อยู่ในระดับที่ตรวจไม่พบ ซึ่งทำให้ไม่ถ่ายทอดเชื้อสู่ผู้อื่นและมีอายุขัยใกล้เคียงกับผู้ไม่มีเชื้อ CDC (ก.ย. 2569) ย้ำว่าการคงระดับเชื้อให้ตรวจไม่พบต่อเนื่องคือหัวใจของเรื่องนี้ เมื่อตรวจไม่พบจะไม่ถ่ายทอดเชื้อทางเพศสัมพันธ์

ข้อมูลกรมควบคุมโรค ณ ปี 2567 ประมาณว่าไทยมีผู้อยู่ร่วมกับเชื้อ HIV 565,598 ราย และผู้ติดเชื้อรายใหม่ราว 8,124 รายต่อปี คุณจึงไม่ได้เผชิญเรื่องนี้คนเดียว นัดแพทย์ให้อธิบายผลและวางแผนต่อได้จากค้นหาแพทย์

แพทย์อธิบายเอกสารให้ผู้ฟังอย่างสงบ สื่อถึงขั้นคุยแผนต่อหลังรู้ผลตรวจเลือด hiv

ก่อนไปตรวจ: เมื่อไรควรพบแพทย์ และควรถามอะไร

เมื่อไรควรพบแพทย์

  • เพิ่งมีความเสี่ยงไม่เกิน 72 ชั่วโมง ควรพบแพทย์ทันทีเพื่อประเมินเรื่อง PEP
  • ชุดตรวจด้วยตนเองขึ้นผลมีปฏิกิริยา (Reactive) ต้องตรวจยืนยันที่สถานพยาบาล
  • ชุดตรวจอ่านผลไม่ได้ (Invalid) และไม่แน่ใจว่าทำถูกวิธี
  • ผลลบแต่ตรวจก่อนพ้นช่วงหน้าต่าง ควรวางแผนวันตรวจซ้ำกับแพทย์
  • เพิ่งมีความเสี่ยง มีอาการไม่สบายช่วงแรก และผลตรวจแบบอื่นเป็นลบ CDC ระบุว่ากรณีนี้ควรพิจารณาตรวจ NAT

คำถามที่ควรถามแพทย์

  1. การตรวจที่ใช้เป็นชนิดไหน แอนติบอดี แอนติเจน/แอนติบอดี หรือ NAT
  2. ถ้าผลลบ ต้องตรวจซ้ำวันไหน นับจากวันที่มีความเสี่ยง
  3. รอผลกี่วัน และรับผลทางช่องทางใด
  4. ถ้าผลมีปฏิกิริยา ตรวจยืนยันอย่างไร ต้องเจาะเลือดใหม่หรือไม่
  5. ผลตรวจจะถูกเก็บอย่างไร และใครเข้าถึงได้บ้าง
  6. ถ้าความเสี่ยงเพิ่งเกิด ควรเริ่ม PEP หรือไม่ และถ้ายังมีความเสี่ยงต่อเนื่อง PrEP เหมาะไหม และถ้าได้ PEP ต้องกลับมาตรวจติดตามเมื่อไร
อินโฟกราฟิกสรุป 4 ขั้นหลังมีความเสี่ยง ตั้งแต่ PEP ภายใน 72 ชั่วโมงถึงการตรวจเลือด hiv และตรวจยืนยัน

ข้อที่คนลืมถามบ่อยที่สุดคือข้อ 2 เพราะมักนับจากวันที่ไปตรวจ ทั้งที่ช่วงหน้าต่างนับจากวันที่มีความเสี่ยง จดวันนั้นไว้ก่อนเข้าห้องตรวจ แล้วเช็กวันแพทย์ออกตรวจได้จากตารางออกตรวจแพทย์

ถ้าไม่แน่ใจว่าควรเริ่มที่แพทย์สาขาไหน ศูนย์อายุรกรรมของโรงพยาบาลธนบุรีดูแลหลายด้าน ตั้งแต่การตรวจไทรอยด์ ไปจนถึงด้านโรคติดเชื้อที่ระบุว่า “ตรวจ วินิจฉัย และรักษาโรคติดเชื้อ” และประสานการดูแลร่วมกับศูนย์หรือสาขาที่เกี่ยวข้อง ศูนย์เปิดวันจันทร์ถึงอาทิตย์ 08.00-22.00 น. โทร 02 487 2000 ต่อ 8520-8525 ควรโทรสอบถามรายการตรวจที่ต้องการก่อนเดินทาง

สรุป

ย้อนกลับไปที่ปฏิทินบนโต๊ะเช้าวันจันทร์ สิ่งที่ทำได้ทันทีมีสองเรื่อง หนึ่ง นับชั่วโมงจากวันที่มีความเสี่ยง ถ้ายังไม่เกิน 72 ชั่วโมงให้รีบพบแพทย์เรื่อง PEP สอง นับวันเพื่อเลือกชนิดการตรวจและวันตรวจซ้ำให้พ้นช่วงหน้าต่าง ถ้าอยากมีคนช่วยวางแผนโดยไม่ต้องตัดสินใจคนเดียว ติดต่อโรงพยาบาลธนบุรีเพื่อสอบถามและปรึกษาแพทย์ได้

FAQ

ตรวจเลือด hiv หลังมีความเสี่ยงกี่วันถึงเชื่อผลได้?

ขึ้นกับชนิดการตรวจ CDC ระบุว่าโดยทั่วไป NAT ตรวจพบได้ 10-33 วัน การตรวจแอนติเจน/แอนติบอดีจากเลือดเส้นเลือด 18-45 วัน แบบปลายนิ้ว 18-90 วัน และการตรวจแอนติบอดี 23-90 วัน ถ้าตรวจก่อนพ้นช่วงแล้วผลลบ ให้ตรวจซ้ำหลังพ้นช่วงของวิธีนั้น

เชื่อได้เมื่อใช้ถูกวิธีและตรวจถูกช่วงเวลา งานรีวิวใน Lancet HIV ปี 2018 พบว่าผู้ตรวจเองอ่านผลตรงกับบุคลากรเกือบสมบูรณ์ แต่ชุดตรวจส่วนใหญ่เป็นการตรวจแอนติบอดี กรมควบคุมโรคจึงแนะนำให้ตรวจซ้ำหลัง 90 วันถ้าผลลบภายใน 90 วันหลังเสี่ยง และผลมีปฏิกิริยาต้องตรวจยืนยันที่สถานพยาบาล

PEP คือยาต้านไวรัสฉุกเฉินหลังมีความเสี่ยง ต้องเริ่มเร็วที่สุดและไม่เกิน 72 ชั่วโมงหลังสัมผัสเชื้อ CDC แนะนำว่าถ้าเป็นไปได้ควรเริ่มภายใน 24 ชั่วโมง และใช้ยาต่อเนื่อง 28 วัน ในไทย กรมควบคุมโรคระบุเมื่อ 16 ธ.ค. 2567 ว่า PEP ฟรีสำหรับทุกคนที่โรงพยาบาลของรัฐทุกแห่ง จึงควรพบแพทย์ทันทีแทนการรอตรวจ

ไม่ใช่ CDC อธิบายว่าผลบวกไม่ได้แปลว่าเป็นเอดส์ ซึ่งเป็นระยะที่โรคดำเนินไปมากที่สุด ผลบวกจากการตรวจคัดกรองต้องตรวจยืนยันก่อน เมื่อยืนยันแล้ว CDC ระบุว่ายาต้านไวรัสช่วยให้มีชีวิตที่ยืนยาวและสุขภาพดี และช่วยป้องกันการถ่ายทอดเชื้อสู่ผู้อื่น

ขึ้นกับว่าตรวจวันไหน ถ้าตรวจก่อนพ้นช่วงหน้าต่างของวิธีที่ใช้ ต้องตรวจซ้ำหลังพ้นช่วง ถ้าตรวจซ้ำแล้วผลลบและไม่มีความเสี่ยงใหม่ CDC ระบุว่าไม่มีเชื้อ ส่วนผู้ที่ยังมีความเสี่ยงต่อเนื่อง CDC แนะนำให้ตรวจอย่างน้อยปีละครั้ง

แพ็กเกจที่เกี่ยวข้อง

บทความอื่นๆ