ถอดหลักอาหารบำรุงหัวใจแบบที่มีหลักฐาน เลือกผัก ธัญพืช ปลา ถั่วอย่างไร ลดโซเดียมในเมนูไทยตรงไหน และอาหารเสริมตัวไหนยังไม่ควรหวังผล

ผู้เขียน

โรงพยาบาลธนบุรี

ผู้ชายวัยทำงานนั่งที่ร้านก๋วยเตี๋ยวริมทางตอนค่ำ ดูมือถือข้างชามและขวดเครื่องปรุง ก่อนเลือกอาหารบำรุงหัวใจ

ให้ Ai ช่วยสรุปบทความนี้

เลือกผัก ธัญพืช ปลา ถั่วอย่างไร ให้ตรงกับที่หลักฐานบอก

ตัวเลขที่จับต้องได้มาจาก WHO ซึ่งแนะนำให้คนอายุเกิน 10 ปีกินผักและผลไม้อย่างน้อย 400 กรัมต่อวัน และให้ไขมันอิ่มตัวไม่เกิน 10% ของพลังงานทั้งหมด ส่วนปลา NCCIH ของสถาบันสุขภาพแห่งชาติสหรัฐฯ (NIH) แนะนำผู้ใหญ่กินอาหารทะเล 8 ออนซ์ขึ้นไปต่อสัปดาห์ หรือราว 225 กรัม ตารางนี้จัดกลุ่มให้เห็นว่าอะไรควรเลือกบ่อย อะไรควรลด

กลุ่มอาหาร เลือกบ่อย ลดหรือเลี่ยง แหล่ง
ผักและผลไม้ หลากหลายสี รวมอย่างน้อย 400 กรัมต่อวัน (อายุเกิน 10 ปี) ผลไม้แปรรูปที่เติมน้ำตาล WHO, AHA 2021
ข้าวและแป้ง ธัญพืชไม่ขัดสี เช่น ข้าวกล้อง อาหารแปรรูปสูง (Ultra-processed Foods) AHA 2021
โปรตีน โปรตีนจากพืชเป็นหลัก ปลาและอาหารทะเลเป็นประจำ นมไขมันต่ำ เนื้อไม่ติดมัน เนื้อสัตว์แปรรูป AHA 2021, NCCIH
ไขมันและน้ำมัน น้ำมันพืชชนิดเหลว คุมไขมันอิ่มตัวไม่เกิน 10% ของพลังงาน (WHO) น้ำมันเขตร้อน (Tropical Oils) และไขมันไฮโดรจิเนตบางส่วน AHA 2021, WHO
เครื่องดื่มและเครื่องปรุง ปรุงด้วยเกลือน้อยหรือไม่ใส่ เครื่องดื่มและอาหารที่เติมน้ำตาล เครื่องปรุงรสเค็ม AHA 2021, WHO

ใช้ตารางนี้ตัดตัวเลือกเบื้องต้น ปริมาณที่เหมาะกับแต่ละคนต้องดูจากน้ำหนัก โรคประจำตัว และผลตรวจเลือด เรื่องไขมันและน้ำตาล ซึ่งแพทย์ใช้ประเมินร่วมกันตามอายุและประวัติสุขภาพ

ลดโซเดียมในเมนูไทยตรงไหน ก่อนไปนับอย่างอื่น

WHO แนะนำผู้ใหญ่กินโซเดียมน้อยกว่า 2,000 มิลลิกรัมต่อวัน เทียบเท่าเกลือน้อยกว่า 5 กรัม ระวังอย่าสับสนสองหน่วยนี้ เพราะฉลากอาหารไทยมักบอกเป็นโซเดียม งานสำรวจระดับประเทศที่วัดจากปัสสาวะ 24 ชั่วโมงช่วงปี 2019-2020 ตีพิมพ์ใน Journal of Clinical Hypertension ปี 2021 พบว่าผู้ใหญ่ไทยกินโซเดียมเฉลี่ย 3,636 มิลลิกรัมต่อวัน ผู้วิจัยระบุว่าสูงเกือบสองเท่าของระดับที่แนะนำ

ลองคิดด้วยตัวเลขสมมติ ก๋วยเตี๋ยวหนึ่งชามที่เติมน้ำปลา 2 ช้อนชาและผงปรุงรส 1 ช้อนชา คู่มือ Salt Meter ของกรมควบคุมโรคระบุว่าน้ำปลา 1 ช้อนชามีโซเดียม 400 มิลลิกรัม ผงปรุงรส 950 มิลลิกรัม รวมเป็น 800 + 950 = 1,750 มิลลิกรัม เฉพาะที่เติมเองยังไม่นับน้ำซุป หรือราว 88% ของเพดาน 2,000 มิลลิกรัมทั้งวัน ตัวเลขในคู่มือเป็นค่าประมาณ แต่ละยี่ห้อต่างกัน ให้ดูฉลากขวดที่บ้านแล้วแทนค่าเอง

  • ชิมก่อนเติม และเติมทีละช้อนชา ไม่เทจากขวดตรงๆ
  • ลดผงปรุงรสก่อน เพราะโซเดียมต่อช้อนชาสูงกว่าน้ำปลาเกินสองเท่า
  • ซดน้ำซุปและน้ำแกงให้น้อยลง เพราะเครื่องปรุงที่เติมละลายอยู่ในน้ำ
  • ระวังอาหารแปรรูปอย่างหมูยอ กุนเชียง ไส้กรอก ซึ่งเค็มโดยไม่ต้องเติม
  • อ่านฉลาก เทียบโซเดียมเป็นมิลลิกรัมระหว่างสินค้าประเภทเดียวกัน
ขวดน้ำปลา ซีอิ๊วขาว และผงปรุงรสในถ้วยเล็ก วางคู่ช้อนชาบนโต๊ะไม้ สื่อถึงการลดโซเดียมในอาหารบำรุงหัวใจ

น้ำมันปลา วิตามิน และอาหารเสริม ตัวไหนยังไม่ควรหวังผล

นี่คือจุดที่คนสับสนมากที่สุด กินปลาไม่ใช่เรื่องเดียวกับกินแคปซูลน้ำมันปลา งานทบทวนของ Cochrane ปี 2020 รวม 86 งานวิจัย ผู้เข้าร่วม 162,796 คน งานส่วนใหญ่ในรีวิวนี้ให้เป็นแคปซูล มีน้อยที่ให้กินปลา ผลรวมพบว่าการเพิ่มโอเมก้า-3 สายยาวด้วยการเสริมมีผลน้อยหรือไม่มีผลต่อการเสียชีวิตทุกสาเหตุ (RR 0.97) และต่อเหตุการณ์ทางหัวใจและหลอดเลือด (RR 0.96) ค่าใกล้ 1 แปลว่าแทบไม่ต่างจากกลุ่มที่ไม่ได้เสริม ผลนี้ไม่ได้บอกว่าการกินปลาไม่ดี ขณะที่ NCCIH ระบุว่าคนที่เป็นโรคหัวใจหรือไตรกลีเซอไรด์สูงอาจได้ประโยชน์จากการเสริม จึงควรให้แพทย์พิจารณาเป็นรายคน

วิตามินก็เช่นกัน คณะทำงานด้านการป้องกันโรคของสหรัฐฯ (USPSTF) ข้อมูล ณ ปี 2022 แนะนำไม่ให้ใช้เบตาแคโรทีนหรือวิตามินอีเสริมเพื่อป้องกันโรคหัวใจและมะเร็ง ส่วนมัลติวิตามินหลักฐานยังไม่พอจะสรุป คำแนะนำนี้ใช้กับการป้องกันในคนทั่วไป ไม่ใช่ให้หยุดวิตามินที่แพทย์สั่ง คนที่ซื้ออาหารเสริมเพราะหวังป้องกันอัลไซเมอร์ไปด้วย ควรรู้ว่าหน้าแพ็กเกจตรวจหาความเสี่ยงโรคหลอดเลือดสมองและภาวะสมองเสื่อมของโรงพยาบาลธนบุรีเองก็ยกปัจจัยเสี่ยงชุดเดียวกับหัวใจ คือความดันโลหิตสูง เบาหวาน ไขมันในเลือดสูง และหัวใจเต้นผิดจังหวะ แพ็กเกจนี้เป็นการประเมินความเสี่ยง ไม่ใช่การป้องกันโรค

อาหารช่วยไม่ได้ทุกเรื่อง เมื่อไรควรพบแพทย์ และควรถามอะไรก่อนเปลี่ยนการกิน

สัญญาณที่ไม่ควรรอให้อาหารช่วย

เมื่อไรควรรีบพบแพทย์: อาหารเป็นการดูแลระยะยาว ไม่ใช่ทางแก้อาการ บทความ 10 สัญญาณเตือนโรคหัวใจของโรงพยาบาลระบุว่าถ้าเจ็บแน่นหน้าอกแบบใหม่ รุนแรง เป็นนานหลายนาที กลับมาเป็นซ้ำ หรือมีหายใจลำบาก เหงื่อเย็น คลื่นไส้ หน้ามืดร่วมด้วย ให้ถือเป็นเหตุฉุกเฉิน ขอความช่วยเหลือทันทีและไม่ควรขับรถไปเองหากมีทางเลือก ส่วนอาการในรายการด้านล่างที่ค่อยๆ เป็นมากขึ้นโดยไม่มีเจ็บหน้าอก ให้นัดตรวจ เช่นที่ศูนย์หัวใจ ซึ่งมีการตรวจประเมินความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือด

  • เหนื่อยง่ายกว่าเดิม เดินระยะเดิมแล้วต้องหยุดพักบ่อยขึ้น
  • ใจสั่นหรือหัวใจเต้นสะดุด เกิดบ่อยขึ้นหรือนา
  • เป็นลมโดยไม่ทราบสาเหตุ โดยเฉพาะระหว่างออกแรง
  • นอนราบแล้วหายใจไม่สะดวก ต้องหนุนหมอนสูงขึ้น หรือตื่นกลางดึกเพราะหอบ
  • ขาหรือข้อเท้าบวมทั้งสองข้าง ร่วมกับน้ำหนักขึ้นเร็ว

ข้อเท้าบวมแบบนี้ต่างจากอาการเจ็บข้อเท้าหลังข้อเท้าพลิก บทความเดียวกันระบุว่าขาและข้อเท้าบวมเกิดได้จากหลายสาเหตุ รวมถึงภาวะหัวใจล้มเหลว และไม่ควรซื้อยาขับปัสสาวะมากินเอง

ผู้ป่วยวัยกลางคนถือสมุดจดอาหารคุยกับแพทย์ในห้องตรวจ ก่อนปรับอาหารบำรุงหัวใจให้เหมาะกับตัวเอง

คำถามที่ควรถามแพทย์ก่อนเปลี่ยนการกิน

  1. โซเดียมต่อวันของฉันควรอยู่ที่เท่าไร ใช้ตัวเลขของ WHO ได้ หรือต้องต่างออกไป
  2. ต้องจำกัดน้ำดื่มหรืออาหารกลุ่มไหนเป็นพิเศษไหม
  3. ยาและอาหารเสริมที่ใช้อยู่ ต้องระวังเรื่องอาหารอะไรบ้าง
  4. ผลตรวจไขมันและน้ำตาลของฉัน บอกว่าควรปรับอาหารส่วนไหนก่อน
  5. ควรกินน้ำมันปลาหรือวิตามินเสริมไหม หรือได้จากอาหารพอแล้ว
  6. ควรกลับมาตรวจติดตามเมื่อไร และดูผลจากค่าอะไร

ข้อที่คนลืมถามบ่อยที่สุดคือข้อ 3 เพราะหลายคนคิดว่าอาหารเสริมเป็นแค่อาหาร จึงไม่ได้บอกแพทย์ ถ้าต้องการคำแนะนำเรื่องอาหารตามโรคประจำตัว ศูนย์อายุรกรรมของโรงพยาบาลธนบุรีมีด้านอายุรกรรมโภชนาการ ที่ให้คำปรึกษาด้านโภชนาการสำหรับผู้ที่มีโรคประจำตัวหรือความต้องการเฉพาะ

อินโฟกราฟิกสรุปอาหารบำรุงหัวใจ กลุ่มที่ควรเลือกบ่อย สิ่งที่ควรลด และเกณฑ์โซเดียมน้อยกว่า 2,000 มิลลิกรัมต่อวัน

สรุป

ย้อนกลับไปที่ชามก๋วยเตี๋ยวตอนสองทุ่ม อาหารบำรุงหัวใจไม่ได้อยู่ในขวดอาหารเสริมหรือ superfood ราคาแพง แต่อยู่ในการเลือกเล็กๆ ทุกมื้อ เริ่มได้คืนนี้ด้วยการชิมก่อนเติม ลดผงปรุงรส และเพิ่มผักในจาน ถ้ามีโรคประจำตัวหรืออาการที่น่าสงสัย ปรึกษาแพทย์ก่อนเปลี่ยนการกิน ติดต่อโรงพยาบาลธนบุรี หรือโทรสายด่วน 1645 เพื่อนัดหมาย

FAQ

อาหารบำรุงหัวใจมีอะไรบ้าง

ไม่มีอาหารชนิดเดียวที่ดูแลหัวใจได้เอง AHA ปี 2021 แนะนำเป็นรูปแบบการกิน ได้แก่ ผักผลไม้หลากหลาย ธัญพืชไม่ขัดสี โปรตีนจากพืชเป็นหลักและปลาเป็นประจำ น้ำมันพืชชนิดเหลวแทนน้ำมันเขตร้อน ลดน้ำตาลที่เติมและเกลือ อาหารช่วยดูแลปัจจัยเสี่ยงได้ แต่ไม่ใช่การรักษาและไม่รับประกันว่าจะไม่เป็นโรคหัวใจ

สำหรับผู้ใหญ่ทั่วไป WHO แนะนำโซเดียมน้อยกว่า 2,000 มิลลิกรัมต่อวัน หรือเกลือน้อยกว่า 5 กรัม ส่วนผู้ใหญ่ไทยกินเฉลี่ย 3,636 มิลลิกรัมต่อวัน จากการสำรวจช่วงปี 2019-2020 คนที่มีความดันสูงหรือโรคหัวใจอาจได้เป้าหมายต่างไป ให้ถามแพทย์ที่ดูแล

ไม่ควรคิดว่าแทนกันได้ งานทบทวนของ Cochrane ปี 2020 พบว่าการเสริมโอเมก้า-3 สายยาวมีผลน้อยหรือไม่มีผลต่อการเสียชีวิตทุกสาเหตุ ส่วนคำแนะนำของ NCCIH ให้ผู้ใหญ่กินอาหารทะเล 8 ออนซ์ขึ้นไปต่อสัปดาห์เป็นเรื่องการกินอาหาร คนที่เป็นโรคหัวใจหรือไตรกลีเซอไรด์สูงอาจได้ประโยชน์จากการเสริม แต่ควรให้แพทย์พิจารณา

ราว 400 มิลลิกรัม ตามคู่มือ Salt Meter ของกรมควบคุมโรค ซีอิ๊วขาวก็ 400 มิลลิกรัมเท่ากัน ผงปรุงรส 950 มิลลิกรัม และเกลือ 2,000 มิลลิกรัมต่อช้อนชา ตัวเลขเหล่านี้เป็นค่าประมาณ แต่ละยี่ห้อต่างกัน ให้ดูโซเดียมบนฉลากของขวดที่ใช้จริงประกอบ

ใช้เป็นแนวทางเริ่มต้นได้ แต่ควรถามแพทย์ก่อน ตัวเลขของ WHO และ AHA เป็นแนวทางสำหรับประชากรทั่วไป คนที่มีโรคประจำตัวอาจต้องคุมเกลือ น้ำ หรืออาหารบางกลุ่มต่างออกไป ควรนำรายการยาและอาหารเสริมทั้งหมดไปให้แพทย์ดูด้วย

แพ็กเกจที่เกี่ยวข้อง

บทความอื่นๆ