นอนกรนเหมือนกัน แต่สิ่งที่เกิดขึ้นระหว่างหลับอาจต่างกัน
เสียงกรนเกิดจากการสั่นของเนื้อเยื่อบริเวณทางเดินหายใจส่วนบนเมื่ออากาศไหลผ่าน บางคนกรนเป็นครั้งคราว เช่น ช่วงคัดจมูก หรือหลังดื่มแอลกอฮอล์ แต่บางคนมีทางเดินหายใจตีบแคบหรือปิดลงซ้ำ ๆ ระหว่างหลับ จนเกิดภาวะหยุดหายใจขณะหลับจากการอุดกั้น หรือ Obstructive Sleep Apnea: OSA
เมื่อการหายใจสะดุด ร่างกายอาจมีระดับออกซิเจนลดลงและตื่นตัวช่วงสั้น ๆ เพื่อกลับมาหายใจ เหตุการณ์นี้อาจเกิดโดยที่เจ้าตัวจำไม่ได้ว่าตื่น จึงมีคนจำนวนหนึ่งที่คิดว่าตนเองหลับยาวทั้งคืน แต่กลับง่วงมากในเวลากลางวัน
อย่างไรก็ตาม คนที่นอนกรนไม่ได้มีภาวะหยุดหายใจขณะหลับทุกคน และคนที่มีภาวะนี้ก็อาจไม่ได้เล่าว่าตนเองกรนดังเสมอไป ความดังของเสียงจึงไม่สามารถใช้บอกความรุนแรงของโรคได้ ต้องพิจารณาร่วมกับอาการ ประวัติสุขภาพ และผลตรวจ
หากคนในบ้านสังเกตว่ามีช่วงเงียบเหมือนหยุดหายใจ ก่อนตามด้วยเสียงเฮือกหรือการสะดุ้งตื่น ข้อมูลนี้มีประโยชน์ต่อการประเมิน สามารถเริ่มปรึกษาเรื่องอาการได้ที่ ศูนย์หู คอ จมูก โรงพยาบาลธนบุรี
Sleep test คืออะไร และช่วยตอบคำถามเรื่องการนอนได้อย่างไร
Sleep test เป็นคำที่ใช้เรียกการตรวจเกี่ยวกับการนอนหลับ โดยการตรวจมาตรฐานแบบครบชุดที่เรียกว่า Polysomnography หรือ PSG จะบันทึกสัญญาณหลายอย่างพร้อมกันระหว่างหลับ เช่น คลื่นไฟฟ้าสมอง การเคลื่อนไหวของดวงตา การทำงานของกล้ามเนื้อ การเต้นของหัวใจ ลมหายใจ ความพยายามในการหายใจ และระดับออกซิเจนในเลือด
ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้แพทย์เชื่อมโยงเหตุการณ์เข้าด้วยกัน เช่น ช่วงที่ลมหายใจลดลงมีความพยายามในการหายใจอยู่หรือไม่ ออกซิเจนลดลงตามหรือเปล่า และมีการตื่นตัวจากหลับร่วมด้วยหรือไม่ จึงให้รายละเอียดมากกว่าการฟังเสียงกรนหรือดูจำนวนชั่วโมงนอนเพียงอย่างเดียว
การตรวจไม่ได้ใช้วินิจฉัยทุกปัญหาการนอนด้วยวิธีเดียวกันทั้งหมด หากสงสัยโรคลมหลับ การเคลื่อนไหวผิดปกติระหว่างหลับ หรือความผิดปกติชนิดอื่น แพทย์อาจเลือกการตรวจเพิ่มเติม ส่วนแบบประเมินความง่วงหรือแบบคัดกรองความเสี่ยงช่วยประกอบการตัดสินใจ แต่ไม่สามารถแทนการตรวจวินิจฉัยภาวะหยุดหายใจขณะหลับได้
เมื่อไหร่ควรคุยกับแพทย์เรื่องตรวจการนอนหลับ
ไม่จำเป็นต้องรอให้คนข้าง ๆ ทนเสียงกรนไม่ไหวก่อนจึงไปตรวจ สิ่งที่ควรนำมาพิจารณาคืออาการขณะหลับ ความรู้สึกหลังตื่น และผลกระทบต่อชีวิตประจำวัน โดยเฉพาะเมื่อหลายอาการเกิดร่วมกัน
มีคนเห็นว่าหยุดหายใจ หรือสะดุ้งตื่นพร้อมอาการสำลัก
การกรนร่วมกับช่วงหยุดหายใจ หายใจเฮือก หรือสะดุ้งตื่นเหมือนหายใจไม่ทัน เป็นข้อมูลที่ควรแจ้งแพทย์ แม้เจ้าตัวจะไม่รู้สึกผิดปกติในตอนกลางวันก็ตาม หากเป็นไปได้ ให้คนที่นอนใกล้กันช่วยเล่าลักษณะและความถี่โดยประมาณ ไม่จำเป็นต้องเฝ้าจับเวลาทุกคืน
นอนแล้วไม่สดชื่น และง่วงจนกระทบงานหรือการขับรถ
การง่วงหลังนอนน้อยหนึ่งคืนต่างจากความง่วงที่เกิดซ้ำแม้จัดเวลาให้นอนเพียงพอแล้ว หากเผลอหลับในการประชุม ขณะอ่านหนังสือ หรือระหว่างขับรถ ควรรับการประเมินโดยเร็ว ระหว่างที่ยังง่วงมากควรงดขับรถและทำงานกับเครื่องจักร เพราะความปลอดภัยไม่ควรรอจนกว่าจะได้ผลตรวจ
มีอาการหลังตื่นหรือโรคร่วมที่ทำให้ต้องประเมินเพิ่ม
ปากแห้ง ปวดศีรษะตอนเช้า ตื่นบ่อย หรือสมาธิลดลง อาจพบร่วมกับปัญหาการหายใจขณะหลับ แต่แต่ละอาการมีสาเหตุอื่นได้ด้วย แพทย์จึงต้องถามเรื่องการนอน ยาที่ใช้ โรคประจำตัว และตรวจร่างกายประกอบ
น้ำหนักเกิน โครงสร้างขากรรไกรหรือทางเดินหายใจ และประวัติครอบครัวเป็นส่วนหนึ่งของการประเมินความเสี่ยง อย่างไรก็ตาม คนรูปร่างผอมก็มี OSA ได้ จึงไม่ควรใช้รูปร่างตัดสินว่าไม่ต้องตรวจ สำหรับผู้ที่มีความดันโลหิตสูงควบคุมยากหรือโรคหัวใจร่วมกับอาการน่าสงสัย ควรแจ้งแพทย์เพื่อพิจารณาความเหมาะสมของการตรวจ
ตรวจ Sleep test ที่โรงพยาบาลกับตรวจที่บ้านต่างกันอย่างไร
คำว่า “ตรวจการนอนหลับ” อาจหมายถึงการตรวจที่บันทึกข้อมูลไม่เท่ากัน ก่อนเลือกจากความสะดวกหรือราคา ควรถามให้ชัดว่าการตรวจนั้นวัดอะไร และเหมาะกับปัญหาที่กำลังสงสัยหรือไม่
การตรวจแบบครบชุดในห้องตรวจการนอนหลับ
การตรวจ PSG ในห้องตรวจการนอนหลับมีเจ้าหน้าที่ดูแลสัญญาณตลอดคืน และบันทึกข้อมูลที่ใช้แยกช่วงหลับกับช่วงตื่นได้ เหมาะเมื่อแพทย์ต้องการข้อมูลละเอียด มีข้อสงสัยเกี่ยวกับความผิดปกติอื่นร่วมด้วย หรือมีโรคประจำตัวที่ทำให้การตรวจแบบจำกัดสัญญาณไม่เพียงพอ
การตรวจภาวะหยุดหายใจขณะหลับที่บ้าน
Home Sleep Apnea Test หรือ HSAT ใช้อุปกรณ์พกพาบันทึกข้อมูลเพื่อประเมินการหายใจขณะหลับในผู้ใหญ่บางกลุ่ม โดยทั่วไปบันทึกสัญญาณน้อยกว่า PSG และหลายระบบไม่มีคลื่นสมอง จึงอาจประเมินเวลาหลับจริงและความรุนแรงได้ต่างจากการตรวจแบบครบชุด
ตามแนวทาง AASM การตรวจชนิดนี้เป็นทางเลือกสำหรับผู้ใหญ่ที่ไม่มีภาวะซับซ้อนและมีความเสี่ยงต่อ OSA ระดับปานกลางถึงรุนแรงจากการประเมินของแพทย์ ไม่เหมาะสำหรับการใช้ตรวจทุกคนโดยไม่ประเมินก่อน ผู้ที่มีโรคหัวใจหรือปอดสำคัญ สงสัยภาวะหายใจต่ำ ใช้ยากลุ่มโอปิออยด์เรื้อรัง มีประวัติโรคหลอดเลือดสมอง หรือมีอาการนอนไม่หลับรุนแรง อาจต้องเลือก PSG แทน
หากตรวจที่บ้านแล้วผลเป็นลบ ผลไม่ชัดเจน หรือบันทึกข้อมูลไม่สมบูรณ์ แต่ยังมีเหตุให้สงสัยโรค แพทย์อาจให้ตรวจ PSG ต่อ การตรวจที่บ้านยังมีแบบครบชุดบางระบบด้วย จึงควรถามชนิดการตรวจให้ชัด แทนการสรุปว่าทุกการตรวจที่บ้านเหมือนกัน
คืนที่ไปตรวจ Sleep test ต้องเจอกับอะไรบ้าง
โดยทั่วไปการตรวจแบบค้างคืนเริ่มจากการทบทวนอาการและเตรียมติดอุปกรณ์ เจ้าหน้าที่จะติดเซนเซอร์บริเวณศีรษะ ใบหน้า หน้าอก หรือขาตามชนิดการตรวจ ใส่อุปกรณ์วัดลมหายใจและเครื่องวัดออกซิเจนที่นิ้ว แล้วตรวจสอบว่าสัญญาณพร้อมบันทึก
อุปกรณ์ส่วนใหญ่เป็นเซนเซอร์ติดภายนอก ไม่ใช่การเจาะเลือดหรือส่งกระแสไฟฟ้าเข้าร่างกายเพื่อทำให้หลับ อาจรู้สึกแปลกเพราะมีสายติดอยู่ หรือมีผิวระคายเคืองเล็กน้อยจากวัสดุยึดเซนเซอร์ แต่การตรวจโดยทั่วไปไม่เจ็บ
เมื่อติดอุปกรณ์แล้วจะให้นอนตามเวลาที่จัดไว้ หากต้องเข้าห้องน้ำหรือรู้สึกไม่สบาย สามารถแจ้งเจ้าหน้าที่ได้ ไม่จำเป็นต้องฝืนอยู่นิ่งตลอดคืน การบันทึกมักดำเนินตลอดคืน โดยเวลาที่นอนจริงอาจต่างกันในแต่ละคน
บางรายอาจมีการประเมินและปรับแรงดันเครื่องช่วยเปิดทางเดินหายใจในคืนเดียวกัน เมื่อเข้าเงื่อนไขที่ทีมรักษากำหนด แต่ไม่ได้ทำเช่นนี้กับทุกคน ควรถามก่อนตรวจว่าคืนที่นัดเป็นการตรวจเพื่อวินิจฉัยอย่างเดียว หรือมีแผนทดสอบการรักษาร่วมด้วย
เตรียมตัวอย่างไรให้การตรวจสะท้อนการนอนตามปกติ
เป้าหมายไม่ใช่การทำให้ตัวเองเหนื่อยที่สุดเพื่อบังคับให้หลับ แต่เป็นการเตรียมร่างกายและข้อมูลให้พร้อมตามคำแนะนำของหน่วยตรวจ
- รักษาเวลานอนใกล้เคียงกับปกติ และหลีกเลี่ยงการอดนอนเพื่อหวังให้หลับง่ายขึ้นในคืนตรวจ เว้นแต่ทีมตรวจให้คำแนะนำเฉพาะ
- สอบถามช่วงเวลาที่ต้องงดคาเฟอีนและแอลกอฮอล์ โดยปฏิบัติตามคำแนะนำของหน่วยตรวจ ไม่ใช้ข้อกำหนดเดียวกับทุกสถานพยาบาล
- สอบถามเรื่องการงีบในวันตรวจ เพราะอาจมีผลต่อการหลับในคืนนั้น
- อาบน้ำและสระผมตามคำแนะนำ หลีกเลี่ยงผลิตภัณฑ์บนผมหรือผิวในบริเวณติดเซนเซอร์ที่อาจรบกวนการยึดอุปกรณ์
- เตรียมชุดนอนที่ใส่สบาย ของใช้ส่วนตัว รายชื่อยา และข้อมูลโรคประจำตัว
- แจ้งยานอนหลับ ยาคลายกังวล ยาแก้แพ้ ยาแก้ปวด และอาหารเสริมที่ใช้อยู่ ไม่หยุดยา เพิ่มยา หรือซื้อยานอนหลับรับประทานเองเพื่อให้ผ่านการตรวจ
คนที่ทำงานเป็นกะหรือมีเวลานอนต่างจากคนทั่วไปควรแจ้งล่วงหน้า เพื่อให้ทีมตรวจวางแผนให้เหมาะสม หากยังไม่แน่ใจเรื่องการเตรียมตัว สามารถสอบถามผ่าน ช่องทางติดต่อโรงพยาบาลธนบุรี ก่อนวันนัด
ผล Sleep test บอกอะไร และทำไมต้องให้แพทย์อธิบาย
หลังตรวจเสร็จ ข้อมูลต้องได้รับการตรวจสอบและแปลผล ไม่ใช่แค่ดูกราฟบนหน้าจอแล้วตัดสินว่าปกติหรือผิดปกติ แพทย์จะพิจารณาเหตุการณ์การหายใจ ระดับออกซิเจน และข้อมูลอื่นตามชนิดการตรวจ รวมถึงอาการและโรคร่วมของผู้รับการตรวจ
ในรายงาน PSG อาจพบค่า Apnea-Hypopnea Index หรือ AHI ซึ่งสะท้อนจำนวนครั้งของการหยุดหายใจและหายใจลดลงเฉลี่ยต่อชั่วโมงของการนอน ส่วนการตรวจที่บ้านบางชนิดรายงานดัชนีโดยใช้เวลาบันทึกหรือเวลาที่ระบบประมาณว่าใช้ประเมินได้ จึงไม่ควรเทียบตัวเลขข้ามชนิดการตรวจโดยไม่ดูรายละเอียด [4, 5]
สิ่งที่ควรถามในวันฟังผลคือ พบความผิดปกติแบบใด มีผลต่อออกซิเจนและอาการอย่างไร จำเป็นต้องรักษาหรือไม่ และมีทางเลือกอะไรบ้าง ตัวเลขเดียวไม่สามารถอธิบายทุกอย่างเกี่ยวกับคุณภาพการนอน และผลที่ยังไม่พบโรคก็ไม่ได้หมายความว่าความง่วงหรือความเหนื่อยนั้นไม่มีสาเหตุ [2, 4]
หากพบภาวะหยุดหายใจขณะหลับ การรักษาจะเริ่มจากอะไร
เมื่อทราบว่าปัญหาเกิดจากอะไร การรักษาจะมีเป้าหมายชัดขึ้น สำหรับ OSA แพทย์พิจารณาความรุนแรง อาการ โครงสร้างทางเดินหายใจ โรคร่วม และความเหมาะสมของแต่ละทางเลือก ไม่ใช่ทุกคนต้องใช้วิธีเดียวกัน
ปรับพฤติกรรมให้สอดคล้องกับปัญหาที่พบ
การดูแลน้ำหนักในผู้ที่มีน้ำหนักเกิน ออกกำลังกาย เลิกบุหรี่ ลดแอลกอฮอล์ และรักษาเวลานอนให้สม่ำเสมอเป็นส่วนหนึ่งของการดูแล บางคนที่อาการสัมพันธ์กับท่านอนอาจได้รับคำแนะนำให้นอนตะแคง แต่การเปลี่ยนหมอนหรือนอนตะแคงเพียงอย่างเดียวไม่ควรใช้แทนแผนรักษาที่แพทย์แนะนำ โดยเฉพาะเมื่อมีความผิดปกติสำคัญ
ใช้เครื่องแรงดันบวกหรืออุปกรณ์ในช่องปากตามข้อบ่งชี้
เครื่องแรงดันบวก เช่น CPAP ช่วยส่งลมผ่านหน้ากากเพื่อประคองทางเดินหายใจให้เปิดขณะหลับ การเลือกหน้ากากและการปรับใช้งานมีผลต่อความสบาย หากมีปากแห้ง ลมรั่ว หรือรู้สึกอึดอัด ควรแจ้งทีมรักษาเพื่อแก้ปัญหา แทนการเลิกใช้เองโดยไม่มีแผนต่อเนื่อง
อุปกรณ์เลื่อนขากรรไกรเป็นอีกทางเลือกในผู้ที่เหมาะสม ต้องได้รับการประเมินและปรับโดยผู้เชี่ยวชาญ ไม่ใช่อุปกรณ์กันกรนสำเร็จรูปทุกชิ้นจะรักษา OSA ได้ การติดตามช่วยตรวจว่าทางเลือกนั้นควบคุมโรคได้จริงหรือไม่
การผ่าตัดพิจารณาจากตำแหน่งและสาเหตุของการอุดกั้น
ผู้ที่มีความผิดปกติของโครงสร้างบางชนิดหรือมีข้อจำกัดในการรักษาด้วยวิธีอื่น อาจได้รับการประเมินเรื่องผ่าตัด โดยต้องดูว่าปัญหาอยู่ที่ใด ประโยชน์ที่คาดหวังคืออะไร และมีความเสี่ยงอย่างไร การผ่าตัดไม่ได้รับประกันว่าทุกคนจะหายจาก OSA และยังต้องติดตามอาการหรือผลการตรวจตามแผน
รู้สึกดีขึ้นแล้ว ทำไมยังต้องติดตามการรักษา
การตื่นสดชื่นขึ้นเป็นสัญญาณที่ดี แต่ควรดูร่วมกับข้อมูลการรักษาและอาการอื่น เช่น ยังง่วงหรือไม่ คนในบ้านยังเห็นช่วงหายใจสะดุดหรือเปล่า และใช้อุปกรณ์ได้ต่อเนื่องเพียงใด
แพทย์จะกำหนดการติดตามตามวิธีรักษาและปัญหาของแต่ละคน ไม่จำเป็นต้องรอหลายเดือนหากมีอุปกรณ์รั่ว ใส่ไม่ได้ หรืออาการแย่ลง หากน้ำหนักเปลี่ยนมาก มีโรคประจำตัวเปลี่ยนแปลง หรืออาการกลับมา ควรแจ้งทีมรักษาเพื่อทบทวนแผน และไม่หยุดเครื่องเองเพียงเพราะเสียงกรนลดลง
เสียงกรนที่คนในบ้านเล่าให้ฟัง ความง่วงที่ทำให้ทำงานยากขึ้น หรือความเหนื่อยหลังตื่น อาจเป็นข้อมูลเล็ก ๆ ที่ช่วยเปิดทางไปสู่การค้นหาสาเหตุ ไม่จำเป็นต้องตัดสินเองว่าเป็นโรคอะไร และไม่ต้องรอให้ทุกอาการเกิดพร้อมกัน
Sleep test ช่วยให้การดูแลมีข้อมูลรองรับ แต่การเลือกตรวจควรเริ่มจากการประเมินที่เหมาะสม หากกำลังสงสัยเรื่องนอนกรนหรือหายใจสะดุดระหว่างหลับ สามารถอ่านรายละเอียดของ ศูนย์หู คอ จมูก โรงพยาบาลธนบุรี และ ติดต่อโรงพยาบาลเพื่อสอบถามการนัดประเมิน การเริ่มคุยจากอาการที่เกิดขึ้นจริงช่วยให้แพทย์เลือกขั้นตอนถัดไปได้ตรงกับปัญหามากขึ้น
