วิธีสังเกตลูกหอบด้วย 3 ระดับ เฝ้าดูที่บ้าน พบแพทย์วันนี้ หรือไปห้องฉุกเฉินทันที พร้อมวิธีนับลมหายใจ 1 นาทีและสัญญาณอันตรายที่ห้ามรอ

ผู้เขียน

โรงพยาบาลธนบุรี

วิธีสังเกตลูกหอบ ผู้ปกครองวางมือบนหลังลูกที่นอนหลับเพื่อดูจังหวะหายใจในห้องนอนยามค่ำ

ให้ Ai ช่วยสรุปบทความนี้

นับลมหายใจลูก 1 นาทีให้ถูก ก่อนตัดสินว่าหอบ

วิธีนับที่ใช้ได้จริงตอนลูกหลับหรือนั่งนิ่ง

ตัวเลขจะช่วยได้ก็ต่อเมื่อนับถูก คู่มือ IMCI ของ WHO ระบุว่าเด็กต้องสงบ และให้นับลมหายใจตลอด 1 นาที ส่วนตอนร้องไห้หรือดิ้น ตัวเลขมักสูงกว่าตอนพัก ช่วงที่นับง่ายที่สุดคือตอนลูกหลับหรือนั่งดูการ์ตูนเงียบๆ

  1. รอให้ลูกสงบ หลับ หรือนั่งนิ่งก่อน ไม่นับตอนร้องไห้
  2. ดึงผ้าห่มลงหรือเปิดเสื้อให้เห็นหน้าอกและท้องขยับ
  3. นับ 1 ครั้งทุกครั้งที่หน้าอกหรือท้องยกขึ้นตอนหายใจเข้า
  4. จับเวลาให้ครบ 1 นาทีเต็ม ข้อนี้คนข้ามบ่อยที่สุด คือนับครึ่งนาทีแล้วคูณสอง ซึ่งไม่ใช่วิธีที่ WHO กำหนด
  5. จดตัวเลขกับเวลาไว้ และถ่ายคลิปการหายใจสั้นๆ ให้แพทย์ดู ถ้าไม่แน่ใจให้นับซ้ำอีกรอบ

เกณฑ์หายใจเร็วตามอายุของ WHO

  • ทารกอายุต่ำกว่า 2 เดือน: ตั้งแต่ 60 ครั้งต่อนาที (WHO ให้ส่งโรงพยาบาลเร่งด่วน)
  • อายุ 2 เดือนถึงก่อน 12 เดือน: ตั้งแต่ 50 ครั้งต่อนาที
  • อายุ 12 เดือนถึงก่อน 5 ปี: ตั้งแต่ 40 ครั้งต่อนาที

ตัวเลขชุดนี้มาจาก WHO IMCI Chart Booklet ฉบับปี 2014 (พ.ศ. 2557) ใช้คัดกรองปอดอักเสบในเด็กที่ไอหรือหายใจลำบาก ไม่ใช่เกณฑ์ของโรงพยาบาลและไม่ใช่การวินิจฉัย ตัวอย่างสมมติ ลูกอายุ 8 เดือนนับตอนหลับได้ 54 ครั้งใน 1 นาที ซึ่งถึงเกณฑ์ 50 ของช่วงอายุนี้ จึงควรรีบพาไปโรงพยาบาลให้แพทย์ตรวจ แม้จะเป็นกลางดึก ส่วนค่ามัธยฐานของเด็กสุขภาพดีจาก The Lancet (2011) ที่ 44 ครั้งตอนแรกเกิดและ 26 ครั้งตอนอายุ 2 ปี เป็นค่ากลางของเด็กปกติ ไม่ใช่เส้นแบ่งว่าหอบ ทารกอายุต่ำกว่า 2 เดือนต่างออกไป ถ้านับได้ตั้งแต่ 60 ครั้ง คู่มือเดียวกันจัดเป็นอาการรุนแรงที่ต้องส่งโรงพยาบาลเร่งด่วน ให้ไปห้องฉุกเฉินทันที

วิธีสังเกตลูกหอบ นับลมหายใจเต็ม 1 นาทีตอนลูกสงบ เทียบเกณฑ์หายใจเร็ว 3 ช่วงอายุของ WHO

แยก 3 ระดับ เฝ้าดูที่บ้าน พบแพทย์วันนี้ หรือไปห้องฉุกเฉิน

เมื่อรู้ทั้งสัญญาณแดงและตัวเลขแล้ว ลองวางไว้ในตารางเดียว ระดับเขียวคือกลุ่มที่ WHO IMCI จัดว่ายังไม่มีสัญญาณปอดอักเสบหรือโรครุนแรง ดูแลที่บ้านได้แต่ต้องรู้ว่าเมื่อไรต้องกลับไปทันที ระดับเหลืองและแดงคืออาการที่หน้าเว็บของโรงพยาบาลบอกให้รีบนำเด็กไปโรงพยาบาล

ระดับ สิ่งที่เห็น ทำอะไร อ้างอิง
เขียว: เฝ้าดูที่บ้าน ไอหรือเป็นหวัด นับลมหายใจตอนสงบได้ต่ำกว่าเกณฑ์ ไม่มีหน้าอกบุ๋ม ยังกินดื่มและเล่นได้ ดูแลที่บ้าน นับซ้ำเมื่ออาการเปลี่ยน และรู้ว่าอาการแบบไหนต้องไปทันที ไม่ดีขึ้นใน 5 วันพาไปพบแพทย์ WHO IMCI 2014
เหลือง: รีบพบแพทย์ อายุ 2 เดือนขึ้นไป นับลมหายใจตอนสงบได้ถึงเกณฑ์ตามอายุ แต่ยังไม่มีสัญญาณแดง รีบพาไปโรงพยาบาลให้แพทย์ตรวจ ไม่รอนัด ถ้าเป็นกลางดึกก็ไม่ต้องรอเช้า WHO IMCI 2014 · ศูนย์กุมารเวช โรงพยาบาลธนบุรี
แดง: ห้องฉุกเฉินทันที หายใจลำบาก ปากหรือปลายมือเขียวคล้ำ หน้าอกบุ๋ม ซึม ปลุกยาก กินดื่มไม่ได้ พูดไม่ต่อเนื่อง หายใจเป็นช่วง ทารกต่ำกว่า 2 เดือนหายใจตั้งแต่ 60 ครั้ง ไปห้องฉุกเฉินหรือโทร 1669 ไม่ต้องรอนับ ศูนย์กุมารเวช โรงพยาบาลธนบุรี · WHO IMCI 2014
เด็กที่เป็นหอบหืด ยังหายใจลำบากหรือไอทั้งที่ทำตามแผนของแพทย์แล้ว ติดต่อแพทย์ทันที ถ้าง่วงซึม ผิวหรือริมฝีปากออกสีน้ำเงิน ไปห้องฉุกเฉิน NHLBI 2024

ใช้ตารางนี้ตัดสินใจเบื้องต้นว่าต้องไปเร็วแค่ไหน ส่วนการบอกว่าเป็นหวัด หอบหืด หรือปอดอักเสบ ต้องให้แพทย์ตรวจเท่านั้น และถ้าลังเลระหว่างสองระดับ ให้ถือระดับที่สูงกว่าไว้ก่อน

วิธีสังเกตลูกหอบ 3 ระดับ เฝ้าดูที่บ้าน พบแพทย์วันนี้ และไปห้องฉุกเฉินทันที

สัญญาณที่ตาเห็นและหูได้ยิน นอกจากตัวเลข

หน้าอกบุ๋มเป็นคำที่พ่อแม่ได้ยินบ่อยแต่เห็นภาพยาก WHO อธิบายว่าคือผนังอกส่วนล่างยุบเข้าตอนหายใจเข้า ทั้งที่ปกติหน้าอกควรขยายออก ลองดูผิวใต้ซี่โครงหรือร่องระหว่างซี่โครง ร่วมกับปีกจมูกที่บานทุกครั้งที่หายใจ ซึ่งกรมการแพทย์ (2565) จัดเป็นอาการที่ควรรีบพาเด็กไข้สูงไปโรงพยาบาล และหน้าเว็บของโรงพยาบาลก็ให้รีบพาไปเมื่อเห็นหน้าอกหรือชายโครงบุ๋ม รายละเอียดเพิ่มเติมอยู่ในบทความปอดอักเสบในเด็กของโรงพยาบาลธนบุรี

เสียงก็บอกได้ WHO ระบุว่าเสียงหวีดพบบ่อยกว่าในการติดเชื้อไวรัส ส่วนเสียงฮืดตอนหายใจเข้าทั้งที่ลูกนั่งสงบ (สตริดอร์) เป็นสัญญาณที่คู่มือ IMCI ให้ส่งต่อเร่งด่วน สำหรับทารกให้ดูการดูดนมด้วย เพราะทารกที่ป่วยหนักมากอาจดูดนมหรือดื่มไม่ได้ ถ้าลูกไอมานานจนเริ่มหอบ อ่านต่อได้ในบทความลูกไอไม่หาย เริ่มหอบ

เมื่อไรควรพบแพทย์ แม้ยังไม่ถึงขั้นฉุกเฉิน

นับได้ถึงเกณฑ์ตอนสงบ หรือหอบซ้ำบ่อยจนกระทบการนอนและการเล่น ควรให้กุมารแพทย์ตรวจหาสาเหตุ หน้าศูนย์กุมารเวชของโรงพยาบาลธนบุรีระบุว่าอาการหอบหรือหายใจลำบากเกิดได้จากหลายสาเหตุและมีแนวทางรักษาต่างกัน และศูนย์โรคไอ หอบ และกรนในเด็กให้บริการตรวจประเมินและรักษาอาการทางระบบทางเดินหายใจที่พบบ่อยในเด็ก เด็กที่เป็นหอบหืดอยู่แล้ว NHLBI (2024) แนะนำให้ติดต่อแพทย์ทันทีถ้ายังหายใจลำบากหรือไอ ส่วนการปรับยาต้องให้แพทย์ที่ดูแลกำหนด

คำถามที่ควรถามแพทย์

  1. อาการแบบไหนที่ต้องพากลับมาทันที (ข้อนี้คนลืมถามบ่อยที่สุด ทั้งที่คู่มือ IMCI ให้บอกผู้ปกครองทุกครั้ง)
  2. วันนี้ลูกหายใจกี่ครั้งต่อนาที และที่บ้านควรนับซ้ำเมื่อไร
  3. สาเหตุที่น่าจะเป็นคืออะไร และต้องตรวจอะไรเพิ่มหรือไม่
  4. ถ้าลูกเป็นหอบหืด แผนดูแลเมื่ออาการกำเริบเป็นอย่างไร
  5. ควรนัดติดตามอาการเมื่อไร และถ้าอาการเปลี่ยนกลางดึกให้ติดต่อใคร

เล่าให้แพทย์ฟังด้วยว่าเริ่มหอบเมื่อไร นับได้กี่ครั้ง มีไข้หรือไม่ และกินดื่มได้แค่ไหน คลิปที่ถ่ายไว้ช่วยให้แพทย์เห็นจังหวะหายใจตอนที่อยู่บ้าน ถ้าอยากเลือกวันที่สะดวก ดูตารางออกตรวจแพทย์ หรือโทรศูนย์กุมารเวช 02 487 2000 ต่อ 7270-7271

วิธีสังเกตลูกหอบ ผู้ปกครองอุ้มลูกคุยกับแพทย์ในห้องตรวจเด็กที่สว่างและสงบ

สรุป

กลับไปที่คืนตีสองนั้น สิ่งแรกที่ต้องทำไม่ใช่ค้นว่าเป็นโรคอะไร แต่ดูว่ามีสัญญาณแดงหรือไม่ ถ้ามี ไปห้องฉุกเฉินหรือโทร 1669 ทันที ถ้าไม่มี นับลมหายใจเต็ม 1 นาทีตอนลูกสงบ ถึงเกณฑ์เมื่อไรก็รีบพาไปให้แพทย์ตรวจ ไม่ต้องรอเช้า ยังไม่แน่ใจ ปรึกษาได้ทางสายด่วน 1645 หรือนัดหมายกับแพทย์ของโรงพยาบาลธนบุรี

FAQ

ลูกหายใจกี่ครั้งต่อนาทีถึงเรียกว่าหายใจเร็ว

ขึ้นกับอายุ WHO IMCI (2014) ใช้เกณฑ์ตั้งแต่ 60 ครั้งต่อนาทีในทารกอายุต่ำกว่า 2 เดือน ตั้งแต่ 50 ครั้งในอายุ 2 เดือนถึงก่อน 12 เดือน และตั้งแต่ 40 ครั้งในอายุ 12 เดือนถึงก่อน 5 ปี โดยนับเต็ม 1 นาทีตอนเด็กสงบ ถึงเกณฑ์แล้วควรรีบพาไปพบแพทย์ ถ้าเป็นทารกต่ำกว่า 2 เดือนให้ไปห้องฉุกเฉินทันที

ยังสรุปไม่ได้ เพราะ WHO ให้นับลมหายใจตอนเด็กสงบเท่านั้น ตัวเลขตอนร้องไห้หรือดิ้นมักสูงกว่าความจริง ให้รอจนลูกหลับหรือนั่งนิ่งแล้วนับใหม่เต็ม 1 นาที ถ้ายังถึงเกณฑ์ตามอายุควรพาไปพบแพทย์ แต่ถ้าเห็นริมฝีปากเขียวหรือหน้าอกบุ๋ม ไม่ต้องรอนับ ไปห้องฉุกเฉินทันที

ไม่ควรใช้แทนอาการที่เห็น เพราะเกณฑ์ต่างกันตามแหล่ง กรมการแพทย์ (2565) ระบุค่าน้อยกว่า 94% เป็นเหตุให้รีบพาเด็กไข้สูงไปโรงพยาบาล ส่วน WHO IMCI (2014) ใช้ต่ำกว่า 90% เป็นเกณฑ์ส่งต่อในสถานพยาบาล ถ้าลูกมีสัญญาณแดง ให้ไปทันทีแม้ตัวเลขบนเครื่องจะดูปกติ

ไม่ควรรอเพียงเพราะไม่มีไข้ WHO ระบุว่าเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปีที่ไอหรือหายใจลำบากเป็นปอดอักเสบได้ทั้งที่มีหรือไม่มีไข้ บทความปอดอักเสบในเด็กของโรงพยาบาลธนบุรีก็เตือนว่าไม่ควรใช้การไม่มีไข้สูงเป็นเหตุผลเดียวในการรอดูอาการ ให้นับลมหายใจตอนสงบและดูสัญญาณแดงตามตาราง

ทำตามแผนที่แพทย์ให้ไว้ก่อน ถ้ายังหายใจลำบากหรือไอ ให้ติดต่อแพทย์ทันทีตามคำแนะนำของ NHLBI (2024) และถ้าลูกง่วงซึม สับสน ผิวหรือริมฝีปากออกสีน้ำเงิน หรือหัวใจเต้นเร็ว ให้ไปห้องฉุกเฉินหรือโทร 1669 การเพิ่มยาหรือปรับขนาดยาเองไม่ควรทำ ต้องให้แพทย์ที่ดูแลกำหนด

แพ็กเกจที่เกี่ยวข้อง

บทความอื่นๆ