ข้อเท้าพลิกแล้วเจ็บ ดูแลเบื้องต้นอย่างไรในช่วง 2-3 วันแรก
RICE ของ AAOS กับ PRICE ของ NHS ต่างกันตรงไหน
สมาคมแพทย์ศัลยกรรมกระดูกและข้อแห่งอเมริกา (American Academy of Orthopaedic Surgeons หรือ AAOS) ในหน้า OrthoInfo ซึ่งไม่ระบุวันทบทวน (ตรวจหน้าเว็บ ณ 5 พ.ย. 2569) แนะนำหลัก RICE สำหรับข้อเท้าแพลง คือพักโดยไม่ลงน้ำหนัก ประคบเย็นครั้งละ 20-30 นาที วันละ 3-4 ครั้ง ใช้ผ้ายืดพันรัด และยกข้อเท้าให้สูงกว่าระดับหัวใจให้มากที่สุดใน 48 ชั่วโมงแรก ส่วน NHS ของสหราชอาณาจักร (หน้าทบทวนล่าสุดปี 2567) ใช้หลัก PRICE ที่เพิ่มการป้องกัน (Protection) ร่วมกับพัก ประคบเย็น รัด และยกสูง โดยแนะนำประคบเย็นนานสุด 20 นาที ทุก 2-3 ชั่วโมงในช่วง 2-3 วันแรก
ตัวเลขของสองแหล่งไม่เท่ากัน จึงควรเลือกทำตามแหล่งใดแหล่งหนึ่ง ไม่ต้องนำมารวมกัน อีกเรื่องที่ควรรู้คือ NHS แนะนำให้เลี่ยงความร้อน เช่น ถุงร้อนหรืออาบน้ำร้อน ในสองสามวันแรก และทั้งสองหลักเป็นการดูแลเบื้องต้นของข้อเท้าแพลงเท่านั้น ไม่ใช่วิธีดูแลทุกสาเหตุของอาการเจ็บข้อเท้า
หายปวดแล้วไม่ได้แปลว่าข้อเท้ากลับมาเหมือนเดิม
งานทบทวน 31 งานวิจัยของ van Rijn และคณะ (American Journal of Medicine ปี 2008) ในผู้ใหญ่ที่ข้อเท้าพลิกด้านนอกเฉียบพลัน พบว่า 5-33% ยังปวดเมื่อครบ 1 ปี และความเสี่ยงพลิกซ้ำอยู่ที่ 3-34% ตัวเลขเป็นช่วงกว้างจากหลายงานวิจัยในต่างประเทศ ไม่ใช่โอกาสของคนใดคนหนึ่ง ลองคิดแบบสมมติด้วยตัวเลขกลมๆ ถ้ามีผู้ใหญ่ข้อเท้าพลิก 100 คน อาจมีตั้งแต่ราว 5 ถึง 33 คนที่ยังปวดเมื่อครบปี และราว 3 ถึง 34 คนที่พลิกซ้ำ
บทความทบทวนใน American Family Physician ปี 2012 ยังระบุว่าการเคยข้อเท้าพลิกมาก่อนเป็นปัจจัยเสี่ยงสูงสุดของการบาดเจ็บซ้ำ ดังนั้นถ้าข้อเท้ายังบวมหรือเจ็บอยู่หลายสัปดาห์ หรือยังลงน้ำหนักลำบาก AAOS แนะนำให้พบแพทย์ ไม่ควรรอจนชินกับอาการ
ไม่ได้พลิก แต่เจ็บข้อเท้า สาเหตุที่มักถูกมองข้าม
ไม่ใช่ทุกอาการเจ็บข้อเท้าจะมาจากอุบัติเหตุ NHS (หน้าทบทวนล่าสุดปี 2566) ระบุว่าเกาต์ (Gout) ทำให้เจ็บข้อรุนแรงแบบเฉียบพลัน มักเป็นที่นิ้วเท้าใหญ่ แต่เป็นที่ข้อเท้าได้ และแนะนำให้นัดพบแพทย์เมื่อมีอาการครั้งแรก ส่วนอาการปวดด้านหลังข้อเท้าหรือส้นเท้า อาจเกี่ยวกับเอ็นร้อยหวายอักเสบ ปวดส้นเท้า หรือรองช้ำ ซึ่งเป็นตัวอย่างที่ศูนย์กระดูกและข้อของโรงพยาบาลธนบุรียกไว้
อีกกลุ่มที่คนมักคิดว่าเป็นเรื่องข้อคือข้อเท้าบวมทั้งสองข้างโดยไม่ได้บาดเจ็บ บทความสัญญาณเตือนโรคหัวใจของโรงพยาบาลธนบุรีระบุว่าอาการบวมบริเวณขาและข้อเท้าอาจเกิดจากการยืนนาน ยาบางชนิด โรคไต โรคตับ หรือหลอดเลือดดำ แต่ก็พบในภาวะหัวใจล้มเหลวได้ หากบวมทั้งสองข้าง ควรพบแพทย์เพื่อประเมิน กรณีแบบนี้แพทย์อาจต้องดูมากกว่าข้อเท้า จึงไม่ควรซื้อยาขับปัสสาวะมากินเองหรือรอให้ยุบไปเอง
เมื่อไรควรรีบพบแพทย์ และคำถามที่ควรถามแพทย์
สัญญาณที่ไม่ควรรอให้หายเอง
หน้าข้อเท้าแพลงของ NHS แบ่งสัญญาณเป็นสองระดับ ระดับแรกให้ไปห้องฉุกเฉินทันที คือได้ยินเสียงกร๊อบตอนบาดเจ็บ ข้อเท้าผิดรูป ชาหรือเป็นเหน็บ และผิวเท้าเป็นสีน้ำเงินหรือเทาและเย็น ในไทยให้ไปห้องฉุกเฉินที่ใกล้ที่สุดและไม่ควรขับรถไปเอง ถ้าเดินทางเองไม่ได้ โทรสายด่วนการแพทย์ฉุกเฉิน 1669 หรือสายด่วนโรงพยาบาล 1645 ระดับที่สองให้รีบพบแพทย์โดยเร็ว คือสัญญาณในรายการด้านล่าง
- ลงน้ำหนักไม่ได้ หรือเดินได้ไม่เกินไม่กี่ก้าว
- เจ็บมากขึ้น บวมหรือช้ำมากหรือเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ
- ข้อเท้าแข็งหรือขยับลำบาก
- ดูแลเองแล้วไม่ดีขึ้น
- มีไข้สูง หรือรู้สึกร้อนหนาวสั่น ซึ่งอาจเป็นการติดเชื้อ
คำถามที่ควรถามแพทย์
- อาการของฉันน่าจะเกี่ยวกับเอ็น กระดูก หรือข้อ และแพทย์ดูจากอะไร
- จำเป็นต้องเอกซเรย์หรือตรวจเพิ่มไหม ถ้าไม่ต้อง เพราะอะไร
- ช่วงนี้ลงน้ำหนักได้แค่ไหน ต้องใช้อุปกรณ์พยุงหรือไม่
- ควรประคบเย็นต่ออีกนานแค่ไหน และเมื่อไรเริ่มขยับหรือบริหารข้อเท้าได้
- อาการแบบไหนที่ควรกลับมาพบแพทย์ก่อนวันนัด
เรื่องเอกซเรย์ แพทย์ในต่างประเทศใช้เกณฑ์ช่วยตัดสินใจชื่อ Ottawa Ankle Rules งานทบทวนเชิงระบบและวิเคราะห์อภิมานปี 2022 ที่รวม 15 งานวิจัยในผู้ใหญ่ 8,560 คน (PubMed 36151550) พบความไว 0.91 และความจำเพาะ 0.25 หมายถึงช่วยตัดกรณีกระดูกหักได้ดีแต่ให้ผลบวกลวงมาก นี่จึงเป็นเครื่องมือของแพทย์ ไม่ใช่แบบทดสอบให้วินิจฉัยตัวเอง
เจ็บข้อเท้าควรพบแพทย์แผนกไหน และเตรียมอะไรไปบ้าง
ที่โรงพยาบาลธนบุรี อาการเจ็บข้อเท้าอยู่ในงานของศูนย์กระดูกและข้อ ซึ่งเว็บระบุว่าดูแลโดยทีมแพทย์ชำนาญการเฉพาะทางด้านกระดูกและข้อในแต่ละสาขา สาขาที่ตรงที่สุดคือเท้าและข้อเท้า (Foot and Ankle) ที่ให้บริการปรึกษา ตรวจวินิจฉัย รักษา และฟื้นฟูอาการบาดเจ็บหรือความผิดปกติบริเวณเท้าและข้อเท้า เช่น เอ็นร้อยหวายอักเสบ ปวดส้นเท้า รองช้ำ และกระดูกเท้าหรือข้อเท้าแตกหัก ถ้าเจ็บจากการออกกำลังกายหรือเล่นกีฬา ศูนย์เดียวกันมีสาขาการบาดเจ็บจากกีฬาและเวชศาสตร์การกีฬา ครอบคลุมทั้งการรักษาโดยไม่ผ่าตัดและการผ่าตัด
ศูนย์ยังมีการฟื้นฟูสมรรถภาพและกายภาพบำบัดภายหลังการรักษาหรือผ่าตัด และเปิดวันจันทร์ถึงอาทิตย์ 07.00-20.00 น. (ตรวจหน้าเว็บ ณ 5 พ.ย. 2569) โดยแพทย์จะพิจารณาตามความเหมาะสมของผู้ป่วยแต่ละราย ก่อนไปพบแพทย์ ลองเตรียมข้อมูล 6 ข้อนี้ ข้อที่มักถูกลืมคือข้อ 3
- เจ็บตรงไหน ชี้ได้ด้วยนิ้วเดียวหรือเจ็บทั่วข้อเท้า
- เริ่มเจ็บเมื่อไร หลังพลิก หลังล้ม หรือเกิดขึ้นเองโดยไม่ได้บาดเจ็บ
- เคยข้อเท้าพลิกข้างเดียวกันมาก่อนไหม
- หลังเจ็บเดินลงน้ำหนักได้ไหม และบวมหรือช้ำเพิ่มขึ้นหรือเปล่า
- ดูแลเองไปแล้วอย่างไร ประคบเย็นหรือร้อน ทายาหรือกินยาอะไรไปบ้าง
- โรคประจำตัว เช่น เคยเป็นเกาต์ หรือมีข้อเท้าบวมทั้งสองข้างร่วมด้วย
เจ็บข้อเท้าควรพบแพทย์แผนกไหน และเตรียมอะไรไปบ้าง
ที่โรงพยาบาลธนบุรี อาการเจ็บข้อเท้าอยู่ในงานของศูนย์กระดูกและข้อ ซึ่งเว็บระบุว่าดูแลโดยทีมแพทย์ชำนาญการเฉพาะทางด้านกระดูกและข้อในแต่ละสาขา สาขาที่ตรงที่สุดคือเท้าและข้อเท้า (Foot and Ankle) ที่ให้บริการปรึกษา ตรวจวินิจฉัย รักษา และฟื้นฟูอาการบาดเจ็บหรือความผิดปกติบริเวณเท้าและข้อเท้า เช่น เอ็นร้อยหวายอักเสบ ปวดส้นเท้า รองช้ำ และกระดูกเท้าหรือข้อเท้าแตกหัก ถ้าเจ็บจากการออกกำลังกายหรือเล่นกีฬา ศูนย์เดียวกันมีสาขาการบาดเจ็บจากกีฬาและเวชศาสตร์การกีฬา ครอบคลุมทั้งการรักษาโดยไม่ผ่าตัดและการผ่าตัด
ศูนย์ยังมีการฟื้นฟูสมรรถภาพและกายภาพบำบัดภายหลังการรักษาหรือผ่าตัด และเปิดวันจันทร์ถึงอาทิตย์ 07.00-20.00 น. (ตรวจหน้าเว็บ ณ 5 พ.ย. 2569) โดยแพทย์จะพิจารณาตามความเหมาะสมของผู้ป่วยแต่ละราย ก่อนไปพบแพทย์ ลองเตรียมข้อมูล 6 ข้อนี้ ข้อที่มักถูกลืมคือข้อ 3
- เจ็บตรงไหน ชี้ได้ด้วยนิ้วเดียวหรือเจ็บทั่วข้อเท้า
- เริ่มเจ็บเมื่อไร หลังพลิก หลังล้ม หรือเกิดขึ้นเองโดยไม่ได้บาดเจ็บ
- เคยข้อเท้าพลิกข้างเดียวกันมาก่อนไหม
- หลังเจ็บเดินลงน้ำหนักได้ไหม และบวมหรือช้ำเพิ่มขึ้นหรือเปล่า
- ดูแลเองไปแล้วอย่างไร ประคบเย็นหรือร้อน ทายาหรือกินยาอะไรไปบ้าง
- โรคประจำตัว เช่น เคยเป็นเกาต์ หรือมีข้อเท้าบวมทั้งสองข้างร่วมด้วย
สรุป: เจ็บข้อเท้า เริ่มจากดูว่าเจ็บตรงไหน แล้วรู้ว่าเมื่อไรต้องไปโรงพยาบาล
กลับไปที่ข้อเท้าที่บวมหลังเตะฟุตบอลเย็นวันเสาร์ สิ่งที่ทำได้ทันทีคือพัก ประคบเย็นตามแหล่งที่เลือก จดตำแหน่งที่เจ็บกับเวลาที่เริ่มปวด และไปโรงพยาบาลทันทีถ้าลงน้ำหนักไม่ได้ ข้อเท้าผิดรูป หรือชา ถ้าอยากให้แพทย์ประเมิน ดูรายชื่อแพทย์ได้ที่ค้นหาแพทย์ หรือโทรสายด่วน 1645
