NPH น้ำเกินในโพรงสมอง

ผู้เขียน

โรงพยาบาลธนบุรี

ศูนย์รักษาที่เกี่ยวข้อง

แพ็กเกจที่เกี่ยวข้อง

บทความที่เกี่ยวข้อง

NPH

ให้ Ai ช่วยสรุปบทความนี้

Key Takeaways

  • NPH หรือ Normal Pressure Hydrocephalus เป็นภาวะที่มีโพรงสมองขยายจากความผิดปกติของการไหลเวียนหรือการดูดซึมน้ำหล่อสมองและไขสันหลัง และพบได้มากขึ้นในผู้สูงอายุ
  • 3 กลุ่มอาการที่มักนึกถึงร่วมกันคือ การเดินผิดปกติ การรู้คิดหรือความจำเปลี่ยน และปัญหาการควบคุมปัสสาวะ แต่ผู้ป่วยไม่จำเป็นต้องมีครบทุกอาการตั้งแต่แรก
  • อาการของ NPH ทับซ้อนกับพาร์กินสัน อัลไซเมอร์ โรคหลอดเลือดสมอง และโรคอื่นได้ จึงไม่ควรวินิจฉัยจากอาการด้วยตัวเอง
  • การวินิจฉัยอาศัยประวัติ การตรวจระบบประสาท การประเมินการเดิน CT/MRI และในบางรายอาจใช้ spinal tap หรือการระบายน้ำไขสันหลังเพื่อช่วยประเมินการตอบสนอง
  • Shunt surgery เป็นแนวทางรักษาสำคัญสำหรับผู้ป่วยที่ผ่านการคัดเลือก แต่ผลลัพธ์และความเสี่ยงแตกต่างกันในแต่ละคน จึงต้องประเมินร่วมกับแพทย์เฉพาะทาง
  • หากผู้สูงอายุมีการเดิน ความคิด/ความจำ และการควบคุมปัสสาวะเปลี่ยนจากเดิม ควรพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ ไม่ควรสรุปว่าเป็นเพียงความชรา

NPH น้ำเกินในโพรงสมอง เมื่อ “เดินช้าลง ขี้ลืม และกลั้นปัสสาวะไม่อยู่” อาจไม่ใช่แค่ความเปลี่ยนแปลงตามวัย

ช่วงแรกครอบครัวอาจสังเกตเพียงว่า คุณพ่อหรือคุณแม่เดินช้าลงกว่าเดิม จากที่เคยเดินคล่องกลับเริ่มก้าวสั้น ๆ เหมือนเท้าติดพื้น บางวันเสียการทรงตัวจนเกือบล้ม ขณะเดียวกันก็เริ่มถามเรื่องเดิมซ้ำ ๆ คิดช้าลง หรือไปห้องน้ำไม่ทัน สิ่งเหล่านี้เกิดขึ้นทีละน้อยจนหลายบ้านเผลอคิดว่า “อายุมากแล้วก็คงเป็นแบบนี้”

แต่เมื่ออาการเดินผิดปกติ การคิดหรือความจำเปลี่ยนไป และการควบคุมปัสสาวะมีปัญหาเกิดขึ้นร่วมกัน โดยเฉพาะในผู้สูงอายุ ยังมีอีกภาวะหนึ่งที่แพทย์ต้องนึกถึง นั่นคือ NPH หรือ Normal Pressure Hydrocephalus ซึ่งมักเรียกกันว่า “น้ำเกินในโพรงสมอง” ภาวะนี้มีอาการบางส่วนคล้ายโรคทางระบบประสาทอื่น จึงต้องอาศัยการประเมินอย่างเป็นระบบ ไม่ควรสรุปจากอาการเพียงอย่างเดียว

ความสำคัญของ NPH อยู่ตรงที่ผู้ป่วยบางรายสามารถตอบสนองต่อการรักษาได้ดี โดยเฉพาะเมื่อคัดเลือกผู้ป่วยเหมาะสมและได้รับการดูแลในเวลาที่เหมาะสม ดังนั้น หากผู้สูงอายุที่บ้านเริ่มเดินเปลี่ยนไปพร้อมกับความจำหรือการขับถ่ายที่ผิดปกติ การพาไปประเมินอาจมีความหมายมากกว่าการรอดูว่าเป็นเพราะอายุหรือไม่

ผู้ที่มีอาการผิดปกติทางระบบประสาทสามารถดูข้อมูลบริการของ ศูนย์ระบบประสาทและสมอง โรงพยาบาลธนบุรี ซึ่งให้บริการตรวจ วินิจฉัย รักษา และดูแลโรคของสมอง ระบบประสาท ไขสันหลัง เส้นประสาท และกล้ามเนื้อ โดยมีทั้งประสาทอายุรแพทย์ ประสาทศัลยแพทย์ และทีมสาขาที่เกี่ยวข้อง

รายการเนื้อหา

NPH น้ำเกินในโพรงสมอง คืออะไร ทำไมชื่อบอกว่า “ความดันปกติ” ทั้งที่มีน้ำคั่ง

สมองและไขสันหลังมีน้ำหล่อสมองและไขสันหลัง หรือ Cerebrospinal Fluid: CSF ไหลเวียนอยู่ตลอดเวลา ของเหลวนี้มีหน้าที่สำคัญต่อระบบประสาท เมื่อการไหลเวียนหรือการดูดซึม CSF ผิดปกติจนโพรงสมองขยาย ผู้ป่วยอาจเกิดอาการทางระบบประสาทตามมา

คำว่า Normal Pressure Hydrocephalus ไม่ได้หมายความว่าทุกอย่างในสมอง “ปกติ” แต่เป็นชื่อของกลุ่มอาการที่มีโพรงสมองโตและมีลักษณะทางคลินิกเฉพาะ โดยค่าความดันที่วัดได้อาจไม่ได้สูงอย่างต่อเนื่องเหมือน hydrocephalus บางชนิด การวินิจฉัยจึงไม่ได้อาศัยตัวเลขความดันเพียงอย่างเดียว แต่ต้องพิจารณาอาการ การตรวจระบบประสาท ภาพ CT หรือ MRI และในบางรายอาจใช้การระบายน้ำไขสันหลังชั่วคราวเพื่อช่วยประเมินโอกาสตอบสนองต่อการรักษา

NPH พบได้ในผู้สูงอายุ และอาจเกิดโดยไม่พบสาเหตุชัดเจน ซึ่งเรียกว่า idiopathic NPH หรือเกิดตามหลังภาวะบางอย่าง เช่น เลือดออกในสมอง การติดเชื้อ การบาดเจ็บที่ศีรษะ หรือปัญหาที่เกี่ยวข้องกับการไหลเวียนของ CSF การแยกสาเหตุมีความสำคัญ เพราะมีผลต่อการประเมินและวางแผนรักษา

3 สัญญาณสำคัญของ NPH ที่ครอบครัวควรรู้จัก

ภาพจำของ NPH มักพูดถึงอาการ 3 กลุ่ม หรือที่รู้จักในชื่อ Hakim’s triad ได้แก่ การเดินผิดปกติ การรู้คิดเปลี่ยนแปลง และปัญหาการควบคุมปัสสาวะ แต่ในชีวิตจริง ผู้ป่วยไม่จำเป็นต้องมีครบทั้งสามอาการในวันแรก และความรุนแรงของแต่ละอาการอาจไม่เท่ากัน สิ่งที่มีประโยชน์ที่สุดสำหรับคนในครอบครัวคือสังเกตว่า “เขาเปลี่ยนไปจากเดิมอย่างไร”

เดินช้าลง ก้าวสั้น เหมือนเท้าติดพื้น และเสียการทรงตัว

อาการเดินมักเป็นหนึ่งในสิ่งที่สังเกตเห็นได้ชัด ผู้ป่วยอาจเริ่มต้นเดินลำบาก ก้าวสั้นลง ยกเท้าไม่พ้นพื้น เดินแยกฐานกว้างขึ้นเพื่อรักษาสมดุล หรือรู้สึกเหมือนเท้าถูกดูดติดกับพื้น บางคนกลับตัวหลายจังหวะ จากที่เคยเดินไปตลาดหรือเข้าห้องน้ำเองได้ กลับต้องจับเฟอร์นิเจอร์หรือให้คนพยุง

จุดนี้มักถูกเข้าใจว่าเป็นข้อเข่าเสื่อม กล้ามเนื้ออ่อนแรง หรือเป็นเรื่องธรรมดาของวัยสูงอายุ ซึ่งทั้งหมดก็เป็นสาเหตุที่เป็นไปได้เช่นกัน จึงไม่ควรวินิจฉัย NPH จากลักษณะการเดินด้วยตัวเอง แต่ถ้าการเดินเปลี่ยนชัดเจนและมีอาการอีกสองกลุ่มร่วมด้วย ควรแจ้งแพทย์ให้ครบ

คิดช้าลง ความจำเปลี่ยน หรือดูไม่กระตือรือร้นเหมือนเดิม

การเปลี่ยนแปลงด้านการรู้คิดของ NPH อาจไม่ได้เริ่มจากการลืมชื่อคนใกล้ตัวทันที บางคนดูคิดช้าลง ตอบคำถามช้ากว่าเดิม วางแผนงานง่าย ๆ ได้ยากขึ้น ไม่ค่อยริเริ่มกิจกรรม หรือดูเฉื่อยลง ครอบครัวจึงอาจตีความว่าเป็นเพราะอายุหรืออารมณ์

อาการลักษณะนี้มีส่วนที่ทับซ้อนกับภาวะสมองเสื่อมหลายชนิด รวมถึงโรคอื่น ๆ ที่กระทบการรู้คิด การประเมินจึงต้องดูรูปแบบอาการ ตรวจระบบประสาท และดูภาพสมองประกอบ ไม่ควรใช้คำว่า NPH แทนคำว่า “สมองเสื่อมที่รักษาได้” แบบเหมารวม เพราะผู้ป่วยแต่ละคนอาจมีโรคมากกว่าหนึ่งอย่างพร้อมกัน

ปัสสาวะบ่อย ปวดปัสสาวะฉับพลัน หรือกลั้นไม่อยู่

อีกสัญญาณที่พบได้คือความผิดปกติในการควบคุมปัสสาวะ ระยะแรกบางคนอาจรู้สึกปวดปัสสาวะบ่อยหรือเร่งด่วนขึ้น ก่อนพัฒนาเป็นการกลั้นไม่ทัน อย่างไรก็ตาม ปัญหาปัสสาวะในผู้สูงอายุมีสาเหตุได้หลายอย่าง ตั้งแต่การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ ต่อมลูกหมาก ยา ไปจนถึงโรคระบบประสาท จึงต้องแยกสาเหตุอย่างรอบคอบ

ทำไม NPH ถึงถูกสับสนกับพาร์กินสัน อัลไซเมอร์ หรือ “อาการคนแก่” ได้ง่าย

เหตุผลสำคัญคืออาการของ NPH ไม่ได้มีชิ้นไหนที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะโรค การเดินช้าและทรงตัวไม่ดีพบได้ในโรคพาร์กินสัน โรคหลอดเลือดสมอง ปัญหาข้อและกล้ามเนื้อ ส่วนความจำหรือการคิดที่เปลี่ยนไปก็พบได้ในอัลไซเมอร์ ภาวะสมองเสื่อมจากหลอดเลือด หรือผลจากยา ขณะที่ปัสสาวะกลั้นไม่อยู่ก็มีสาเหตุทางระบบทางเดินปัสสาวะได้

แพทย์จึงต้องมองภาพรวมว่าอาการเริ่มเมื่อไร อะไรมาก่อน อาการเปลี่ยนเร็วแค่ไหน มีโรคประจำตัวอะไร ใช้ยาอะไร และภาพสมองมีลักษณะสนับสนุน NPH หรือไม่ ในบางรายผู้ป่วยอาจมี NPH ร่วมกับโรคเสื่อมของสมองชนิดอื่น ซึ่งทำให้การคาดหวังผลหลังรักษาต้องพิจารณาเป็นรายบุคคล

ตรวจ NPH อย่างไร ไม่ได้จบแค่เห็น “โพรงสมองโต” ใน MRI

การวินิจฉัย NPH เป็นเหมือนการต่อจิ๊กซอว์หลายชิ้นเข้าด้วยกัน ภาพ CT หรือ MRI มีความสำคัญ เพราะช่วยให้แพทย์ดูการขยายของโพรงสมองและลักษณะอื่นของสมอง แต่การเห็นโพรงสมองโตอย่างเดียวไม่ได้ยืนยันว่าอาการทั้งหมดเกิดจาก NPH ผู้สูงอายุบางคนมีโพรงสมองดูใหญ่ขึ้นจากการฝ่อของเนื้อสมองได้เช่นกัน

ซักประวัติและประเมินการเดิน

แพทย์จะถามลำดับการเกิดอาการ ความสามารถในการเดินก่อนและหลังเริ่มมีปัญหา ประวัติการหกล้ม ความเปลี่ยนแปลงด้านความจำ การทำกิจวัตรประจำวัน และการควบคุมปัสสาวะ การให้ญาติที่อยู่กับผู้ป่วยมาด้วยมักช่วยให้ได้ข้อมูลที่ครบขึ้น เพราะผู้ป่วยอาจไม่ทันสังเกตความเปลี่ยนแปลงบางอย่างของตัวเอง

CT Scan หรือ MRI สมอง

ภาพสมองช่วยประเมินขนาดโพรงสมองและค้นหาความผิดปกติอื่นที่อาจอธิบายอาการ เช่น รอยโรคจากหลอดเลือด ก้อน หรือภาวะอื่นของสมอง การเลือก CT หรือ MRI ขึ้นกับอาการ ความเร่งด่วน ข้อจำกัดของผู้ป่วย และดุลยพินิจของแพทย์

Spinal Tap Test หรือการระบายน้ำไขสันหลังเพื่อประเมินการตอบสนอง

ในผู้ป่วยที่สงสัย NPH แพทย์อาจพิจารณา lumbar puncture เพื่อนำน้ำไขสันหลังออกปริมาณหนึ่ง แล้วประเมินการเดินหรืออาการก่อนและหลังการระบาย หากการเดินดีขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ ข้อมูลนี้สามารถช่วยสนับสนุนว่าผู้ป่วยมีโอกาสตอบสนองต่อการทำ shunt แต่ผลการทดสอบต้องตีความร่วมกับข้อมูลอื่น ไม่ใช่ใช้เป็นคำตอบเพียงอย่างเดียว

การรักษา NPH ทำอย่างไร และ Shunt Surgery คืออะไร

การรักษาที่ใช้กันบ่อยในผู้ป่วย NPH ที่ผ่านการประเมินแล้วว่าเหมาะสม คือการผ่าตัดใส่ shunt เพื่อระบายน้ำหล่อสมองและไขสันหลังส่วนเกินออกจากโพรงสมองไปยังบริเวณอื่นของร่างกาย โดยรูปแบบที่พบบ่อยคือ ventriculoperitoneal shunt ซึ่งระบายลงช่องท้อง

เป้าหมายไม่ได้อยู่ที่ทำให้ภาพโพรงสมอง “สวยขึ้น” แต่คือการช่วยให้อาการและการใช้ชีวิตของผู้ป่วยดีขึ้น ผู้ป่วยแต่ละคนตอบสนองไม่เท่ากัน บางคนเห็นความเปลี่ยนแปลงของการเดินได้ชัด ขณะที่ด้านความจำหรือการควบคุมปัสสาวะอาจใช้เวลาหรือดีขึ้นต่างกัน จึงไม่ควรรับประกันผลด้วยตัวเลขเดียวกับผู้ป่วยทุกคน

การผ่าตัด shunt ก็เหมือนการผ่าตัดอื่น คือมีทั้งประโยชน์และความเสี่ยง เช่น การติดเชื้อ เลือดออก การอุดตันของสาย หรือการระบายน้ำมากหรือน้อยเกินไป แพทย์จะชั่งน้ำหนักจากอาการ ผลตรวจ อายุ โรคร่วม และโอกาสที่ผู้ป่วยจะได้รับประโยชน์ก่อนตัดสินใจร่วมกับครอบครัว

หลังรักษา NPH ครอบครัวควรดูแลอะไรต่อ

แม้การรักษาจะช่วยลดปัญหาที่เกิดจาก NPH ได้ในผู้ป่วยที่ตอบสนอง แต่การฟื้นตัวไม่ได้จบในห้องผ่าตัด ผู้สูงอายุที่เคยเดินไม่มั่นคงเป็นเวลานานอาจมีกล้ามเนื้ออ่อนแรง ความมั่นใจในการเดินลดลง หรือมีความเสี่ยงหกล้มอยู่ จึงอาจต้องอาศัยกายภาพบำบัดและการฝึกการทรงตัวควบคู่กัน

โรงพยาบาลธนบุรีมี ศูนย์เวชศาสตร์ฟื้นฟูและกายภาพบำบัด สำหรับการประเมินและฟื้นฟูสมรรถภาพโดยแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู นักกายภาพบำบัด และบุคลากรที่เกี่ยวข้อง ซึ่งอาจเป็นส่วนหนึ่งของแผนฟื้นตัวตามความเหมาะสมของผู้ป่วย

ที่บ้านควรลดจุดเสี่ยงต่อการหกล้ม เช่น พรมที่ลื่น สายไฟ หรือของวางขวางทาง เพิ่มแสงสว่างในทางเดินและห้องน้ำ และจัดของใช้จำเป็นให้อยู่ในระดับหยิบง่าย หากผู้ป่วยมี shunt ควรทำตามนัด ติดตามอาการ และสอบถามทีมรักษาว่าอาการแบบใดควรกลับมาพบแพทย์ทันที

3 อาการเกิดพร้อมกันเมื่อไร ควรพาผู้สูงอายุไปตรวจ

หากผู้สูงอายุเริ่มเดินผิดจากเดิมพร้อมกับคิดช้าหรือความจำเปลี่ยน และเริ่มมีปัญหาปัสสาวะ ไม่ควรรอให้ครบทุกอาการหรือรอจนเดินไม่ได้ การตรวจเร็วช่วยให้แพทย์ค้นหาสาเหตุที่รักษาได้ รวมถึงแยกโรคอื่นที่ต้องดูแลต่างกัน

ยิ่งถ้ามีอาการทางระบบประสาทเกิดขึ้นอย่างฉับพลัน เช่น หน้าเบี้ยว แขนขาอ่อนแรง พูดไม่ชัด ปวดศีรษะรุนแรงทันที ซึมลง หรือหมดสติ ไม่ควรรอคิวตรวจ NPH แต่ควรไปห้องฉุกเฉิน เพราะรูปแบบดังกล่าวอาจเป็นภาวะฉุกเฉินทางสมองชนิดอื่น

สำหรับอาการที่ค่อย ๆ เปลี่ยน สามารถนัดหมาย ศูนย์ระบบประสาทและสมอง โรงพยาบาลธนบุรี เพื่อให้แพทย์ประเมินอย่างเป็นระบบ และดู บทความสุขภาพของโรงพยาบาลธนบุรี สำหรับข้อมูลสุขภาพเพิ่มเติม

อย่ารีบสรุปว่า “แก่แล้วก็เป็นแบบนี้” หากร่างกายกำลังส่งสัญญาณที่ต่างจากเดิม

สิ่งที่ทำให้ NPH เป็นโรคที่ครอบครัวควรรู้จัก ไม่ใช่เพราะทุกคนที่เดินช้า ขี้ลืม หรือปัสสาวะเล็ดจะเป็นโรคนี้ แต่เพราะสามอาการดังกล่าวมักถูกมองว่าเป็นเรื่องธรรมดาของวัยสูงอายุ จนบางครั้งโอกาสในการค้นหาสาเหตุที่รักษาได้ถูกเลื่อนออกไป

ถ้าคนที่เคยเดินคล่องเริ่มก้าวสั้นและหกล้ม คนที่เคยจัดการชีวิตประจำวันได้เริ่มคิดช้าลง และในช่วงเวลาใกล้กันมีปัญหาการควบคุมปัสสาวะ สิ่งที่ครอบครัวทำได้คือจดว่าอาการเริ่มเมื่อไร เปลี่ยนไปอย่างไร และพาไปพบแพทย์พร้อมข้อมูลเหล่านั้น การวินิจฉัย NPH ต้องอาศัยมากกว่าการดูอาการหรือภาพ MRI เพียงอย่างเดียว แต่เมื่อหาสาเหตุได้ถูกต้อง ก็มีโอกาสวางแผนรักษาและฟื้นฟูได้ตรงจุดกว่าเดิม

FAQ

NPH คือโรคอะไร?

NPH ย่อมาจาก Normal Pressure Hydrocephalus เป็นภาวะที่โพรงสมองขยายจากความผิดปกติของการไหลเวียนหรือการดูดซึมน้ำหล่อสมองและไขสันหลัง ผู้ป่วยมักเป็นผู้สูงอายุและอาจมีปัญหาการเดิน การรู้คิด และการควบคุมปัสสาวะ ชื่อ “Normal Pressure” ไม่ได้แปลว่าสมองปกติหรือไม่มีความผิดปกติ แต่เป็นชื่อทางการแพทย์ของกลุ่มอาการนี้

กลุ่มอาการคลาสสิกคือ การเดินผิดปกติ เช่น ก้าวสั้น เดินช้า เท้าเหมือนติดพื้นหรือเสียการทรงตัว การรู้คิดเปลี่ยน เช่น คิดช้า ความจำลดลง หรือไม่ค่อยริเริ่มกิจกรรม และปัญหาปัสสาวะ เช่น ปวดปัสสาวะเร่งด่วนหรือกลั้นไม่อยู่ ผู้ป่วยบางรายอาจไม่ได้มีครบทั้งสามอาการในช่วงแรก

ทั้งสองภาวะอาจทำให้ความจำหรือการรู้คิดเปลี่ยนได้ แต่ NPH มักมีปัญหาการเดินเด่นและอาจมีปัญหาการควบคุมปัสสาวะร่วมด้วย รวมถึงมีลักษณะโพรงสมองขยายที่ต้องประเมินจากภาพสมอง อย่างไรก็ตาม ผู้สูงอายุสามารถมี NPH และโรคสมองเสื่อมชนิดอื่นพร้อมกันได้ จึงไม่ควรแยกโรคจากอาการเพียงข้อเดียว

NPH และ Parkinson ต่างทำให้การเดินช้าหรือเสียสมดุลได้ แต่รูปแบบการเดินและอาการร่วมอาจแตกต่างกัน NPH มักทำให้ออกก้าวยาก ก้าวสั้น และรู้สึกเหมือนเท้าติดพื้น ขณะที่พาร์กินสันมีลักษณะทางระบบการเคลื่อนไหวอื่นที่แพทย์จะตรวจเพิ่มเติม การวินิจฉัยต้องอาศัยการตรวจโดยผู้เชี่ยวชาญ

ยังสรุปไม่ได้ โพรงสมองที่ดูใหญ่ขึ้นอาจเกิดจากหลายสาเหตุ รวมถึงการเปลี่ยนแปลงของสมองตามโรคอื่น การวินิจฉัย NPH ต้องดูว่าอาการทางคลินิกสอดคล้องหรือไม่ ตรวจระบบประสาทและการเดิน รวมถึงพิจารณาลักษณะภาพสมองโดยแพทย์

References

  • สถาบันประสาทวิทยา กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข
    ความรู้เกี่ยวกับภาวะน้ำเกินในโพรงสมอง (Normal Pressure Hydrocephalus: NPH)
    https://www.pni.go.th
  • คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล
    แนวทางการตรวจวินิจฉัยและรักษาภาวะโพรงสมองคั่งน้ำชนิดความดันปกติ
    https://www.si.mahidol.ac.th
  • Hydrocephalus Association (USA)
    Understanding Normal Pressure Hydrocephalus (NPH): Symptoms, Diagnosis, and Treatment
    https://www.hydroassoc.org/normal-pressure-hydrocephalus/
  • Mayo Clinic (USA)
    Hydrocephalus and Normal Pressure Hydrocephalus Overview
    https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/hydrocephalus/symptoms-causes/syc-20373604

 

แพ็กเกจที่เกี่ยวข้อง

บทความที่เกี่ยวข้อง